christos's musical diaries

Best Moment from the "Thirty Two Short Films on Glenn Gould"

2012-01-18T22:24:00.001+02:00

I always found this film by Francois Girard so strange and at the same time so fascinating! These are 32 snap-shots in the life and music of Glenn Gould. Some of them I fail completely to understand; others I find moving; others I find utterly successful in terms of depicting the "reality" of this great pianist.

By far the best "moment" in this film is , in my view, the extract here below. In just four minutes Girard manages to convey so many elements of Gould's life: his seclusive life-style, his wit, the obsession with his health, his eccentricity, and, above all, the way he chose to communicate with the other people: not simply through his music but through his records. The relationship between him and the cleaner is transformed to another dimension by the end of the piece (it's Beethoven by the way) and she is gradually (and so charmingly!) "won" by his music, but the point that Girard wants to make is that the means and vehicle of this transformation is a record, not any kind of direct communication. This was Gould!

Thoughts after a concert... Bach's Concerto After Marcello

2012-01-16T22:51:00.000+02:00

Just came home from a concert where I played Bach (Concerto after Marcello in D Minor) and Brahms (Intermezzo op.117 no 1). Brahms was more or less ok, while with Bach I felt sort of uncomfortable, especially in the first movement. I've played this piece many times in the past but only a few times did I feel that the result was satisfactory.

What I try to do (and it's not easy!) is not to imitate Glenn Gould's performance. (from his "Italian Bach"- one of his best records, in my view). He does incredible things in this recording, yet the challenge of the performer is to develop a sense of detachment from his sound, and try to find new things and new perspectives. And yet I must admit that I am so influenced by him and so persuasive do I find his reading of Concerto after Marcello that all too often I unconsciously [and hopelessly] try to do what he does.
Yet there is another, more subtle danger for a pianist: to try and do the opposite of what another (usually great) pianist is doing. In an effort to distance from someone else's playing, one can play things differenetly just for the sake of doing that. So, for instance, Gould plays it staccato here - I'll play legato; Richter brings out an inner melodic line- I'll try to cover it a bit. And so on...
What's the conclusion? It's quite simple (to say it at least!): Find your self, look for your individual uniqueness, be genuine.

Morten Lauridsen: O Magnum Mysterium

2011-12-31T16:59:00.000+02:00

Let me say goodbye to 2011, with this moving and utterly beautiful motet written by the American composer Morten Lauridsen, splendidly performed, here, by the Choir Polyphony (Hyperion).

I do not wish to say anything about it, for it seems that no verbal expression can possibly depict or describe what remains, in essence, unsayable...

Here are the words:

O Magnum Mysterium

et admirabile sacramentum

ut animalia viderent Dominum natum

Beata Virgo cujus viscera

jacentem in praesepio!

meruerunt portare

Dominum Christum

Alleluia!

An english translation (found on Wiki):

O great mystery, and wonderful sacrament,

that animals should see the new-born Lord,

lying in a manger!

Blessed is the Virgin whose womb

was worthy to bear

Christ the Lord.

Alleluia!

My sincere wishes to you all...

David Hill's splendid arrangement of "Silent Night"

2011-12-30T20:23:00.001+02:00

Some more details on this splendid arrangement of the well known Christmas song...

As I said the other day, it was broadcasted on BBC Radio 3 on the morning of December the 24th, in the "Breakfast Show" presented by Clemency Burton-Hill, a sensitive (and multi-talented!) presenter.

Here are the names of those who contributed to this recording which, incidentally, was specially made for this program.

BBC Singers, Paul Brough (Conductor).
Solo Tenor: Christopher Bowen

Baritone: Jamie W. Hall.

Here is the link, although I am afraid that you won't be able to play it after some time. (It's only available for a week, I think):

http://www.bbc.co.uk/programmes/b0186f1g

Christmas Music - Western and Eastern (Byzantine) Carols

2011-12-26T17:47:00.000+02:00

Merry Christmas to all the friends of this blog! My very best wishes to you all!

I was listening to BBC Radio 3 the other day, and I came across this very beautiful rendering of the famous Christmas song, "Silent Night". All I managed to hear was that the transcription was made by David Hill. So, if someone could give me more details about this transcription, I'd be most grateful!

I now remember another lovely Christmas carol which I often used to put on when I was a radio producer. It's called "Star Carol", and is composed by John Rutter. A melodious song, full of joy, light and... lightness!

What else?... Oh, let me not forget our own, Greek traditional christmas carols which my children sang on Xmas day, in our parish church, after the Christmas Liturgy. The melody is typically eastern - actually this particular song that I have in mind has byzantine roots, so one can easily discern the typical byzantine modes. Here is a decent recording I found on the internet:

My best wishes for Merry Christmas!!!!!

Marc Andre Hamelin's cadenza on Liszt's 2nd Hungarian Rhapsody

2011-12-13T22:51:00.000+02:00

This is such a fascinatingly original cadenza! I leave aside the technical bravura (which is, however, extraordinary), I'd like to concentrate on the music: Hamelin achieved to give new breathe to this work which (alas!) has suffered so many mediocre performances.

His writting is brilliant, his ideas clear and well defined, his melodic choices are utterly original and daring. See how the main themes of the Rhapsody here interlock in such an ingenious way! All in all, a masterpiece, this cadenza! I discovered, today, the score (on youtube) and I was able to admire, once more, the excellent work of this great pianist - undeniably one of the greatest in the world today.

Here is the score:

Volodos Vienna Recital: An interesting review by the "Gramophone"

2011-12-11T21:48:00.001+02:00

I read today an excellent and well informed review written by Hariett Smith in the "Gramophone" magazine - possibly the best magazine on classical music. The review refes to Volodos's live recording of his Vienna Recital. I copy some of excerpts here below. (Needless to say, I agree with every word!)

"You can keep your Lang Langs, your Yuja Wangs, your Evgeny Kissins...I'd swap their collective virtuosity for one evening of Arcadi Volodos's consummate pianism. To my mind, he has produced nothing finer on disc than this live recital, captured in Vienna last spring.
[...]

But with this latest release we're once again reminded that Volodos is a one-off. He has Sokolov's genius for making even the unpianistic pianistic, yet without his occasional eccentricities. He has the steel, combined with the velvety sound, and the sense of a companionable relationship with his instrument of Gilels. Yet there's fire aplenty too -- witness his Dante Sonata, complete with the odd Volodosian touch (you'll recall from earlier discs that he likes to make pieces his own). No one quite achieves the incandescence of Ogdon in this work, as can be seen as well as heard in a terrifying vision of the work on an EMI DVD. But the sense that technically Volodos is in complete command, and that the piano is not in pain -- even at the most extreme moments -- is extraordinarily compelling. And through all the handfuls of notes he never loses sight of the work's form, the imperious left-hand theme that sweeps through the chorale-like texture done with complete assurance.

You couldn't be in Vienna without presenting a waltz or two, and here we get Ravel's skewed take on it (though less skewed than his post-war vision, La valse). Volodos is less perfumed than some -- Thibaudet (Decca) and Bavouzet (Chandos) in their different ways spring to mind -- but there's a wonderful warmth to his sound as well as a sensitivity to the pieces' inner workings that delights. He attains the balance between lyricism and a pungent neo-classicism every bit as effectively as Casadesus in his classic CBS/Sony reading.

Right from the start, this is an uncompromisingly programmed recital, Volodos plunging his audience into the strange hinterland of Scriabin. Whether in the insistent lopsided gait of the Danse languide or the deep-toned Prelude No 16 from Op 11, more sensuous than Pletnev's sharply characterised realisation, he is spellbinding. And in the Seventh Sonata Volodos is still more incense-laden and edgier than Marc-André Hamelin's beautifully etched reading, the sonorous bells building to a cataclysmic climax.

Waldszenen is perhaps the finest jewel here, with Volodos bringing his story-telling genius to every piece. Its outwardly unassuming nature is deceptive, as the many great pianists who've been drawn to it have shown. But Volodos is absolutely up there with the best of them, Richter and Pires included. Just sample the rapt wonder he brings to "Einsame blumen" or the combination of eeriness and an almost Bachian purity of No 4, "Verrufene Stelle". His leave-taking, too, in No 9 couldn't be more poignantly done, without a trace of heart-on-sleeve emoting, which makes the wistfulness all the more eloquent.

The encores are supreme, from Volodos's Bach/Vivaldi Sicilienne, which is informed by a restrained beauty worthy of Gilels, a Tchaikovsky song rendered glorious even without voice yet its piano roulades never taking the limelight, and, finally, a telling return to Scriabin. The engineers have done wonders, in spite of the live conditions, and I'd be surprised if I heard finer piano playing this year.

Brahms 2nd Piano Concerto with Richter: Leinsdorf or Maazel?

2011-11-06T20:22:00.000+02:00

There are several recordings of Brahms 2nd PC with Richter. Two of them are in my view the best: one with Erich Leinsdorf and the Chicago Symphony Orchestra, the other with Lorin Maazel and L' Orchestre de Paris. Richter did not particularly like his Leinsdord recording but he is not to be taken too seriously as he did not like most of his recordings apparently!

I personally think that both recordings are excellent indeed, but I am particularly fond of the second one (Maazel), for rather subjective reasons: I was at school when someone in my class gave me a cassete with this recording and I fall in love with it! Richter's sound is so identifiable there, so unmistakably his! Maazel has done a splendid job with the orchesta - which is particularly crucial in this concerto, a work that I think could be considered as a "symphony" with the participation of the piano.

Richter has played this concerto pretty early in his carrier and has performed it dozens of time. (I was thinking the other day, in what ways the approach to a work can evolve, if performed so many times! I normally manage to play a work (in public) two, maximum three, times. How my performance would be after, say, 50 times? I just cannot imagine!).

Prokofiev and Mozart: a thought while listening to Prokofiev's 2nd Violin Concerto

2011-10-31T08:51:00.001+02:00

David Oistrakh plays this Concerto spendidly! (EMI, with the LSO). And, while listening, for some reason, Mozart came to my mind. Mozart and Prokofiev do have something in common - an extremely rare talent to compose beautiful melodies. But, while Prokofiev is for me the personification of inventivenness, originality and genius, with Mozart I always have this unmistakable feeling of the Divine, which I don't feel with the former's music. A subjective (and therefore possibly wrong) view...

Ravel Piano Concerto: Michelangeli's miracle!

2011-10-29T21:49:00.001+03:00

I was listening today to Ravel’s Piano Concerto in G, in thismiraculous Michelangeli’s rendering. What an extraordinarily beautiful concerto!What a harmonious combination of power, rhythmical strictness and melodic poetry!

As regards the Second Movement (Adagio Assai), I think that one wouldagree that rarely has music managed to express such profound and personalfeelings as is the case with this movement. Michelangeli in this famous recording, achieves a musicalperfection: the solo melody in the beginning of this movement is marked with such restraint emotion, an emotion, that is, which is not “outstretched”and over-the-top; the great pianist manages to control his sound and,eventually, achieves to eliminate his own presence allowing the sublimemelody to speak for itself. Seldom in the recording history has such a prodigious resultbeen achieved.

I have practiced this Concerto in the past and would love to play it atsome point; I fear though that this will probably never happen. (I now remembera friend of mine who did play this work and was telling me that she was playingthe Adagio Assai with tears in her eyes).

Richter on Rachmaninoff's Prelude

2011-10-27T22:56:00.001+03:00

I often read parts of Sviatoslav Richter's diaries (from "Richter the enigma") - and whenever I do, I always find interesting things. Today, I read an entry made in 31.1.1977, about Rachmaninoff's F sharp minor Prelude - one of my favorite. I copy: "R's F sharp minor Prelude is a sombre and poetical piece. Neuhaus thought it was the best of the whole collection. In it you feel the freshness of a Russian evening beside a pond from which mist rises up. Levitanian atmosphere."

The problem with this piece (as is the case, sadly, with many others - including the G minor prelude) is that it has "suffered" dozens of mediocre performances; I wonder if Richter himslelf has played it, I would be very interested to listen him depicting in sound the image that so beautifully describes above.

I personally am very fond of Sokolov's live recording of the piece. It manages to set and convey the right atmosphere.

Ennismore Gardens Church Choir...

2011-09-24T23:01:00.001+03:00

I put on a CD today, with hymns chanted by the Choir of the Russian Church in Ennismore Gardens, London. I so vividly remember this church; it's the place where I used to go every Sunday when I was studying in London, some thirteen (!) years ago.

The music chanted in that church was not, of course, byzantine music, nor was it a typical four-part Russian choir. I am afraid I don't know exactly the origins of this music, but for sure, it was not "set" music (written in full, I mean) but was chanted quite freely, mostly based on certain "modes" which were different every Sunday (quite like the byzantine music). The choirmaster at the time was Fr Michael Fortunato, a very talented musician, an inspiring director, and an excellent tenor with the sweetest voice.

The music could seem monotonous to those not familiar with its quality; but to me, it could convey the solemnity and spiritual depth of the meanings and of the prayers. There were no strict tempo or rythm indications, which gave the melody a certain freedom of movement, quite unlike anything else I'd heard before.

Now I haven't been to Ennismore Gardens for many years. I know that things have changed dramatically (it's a long and sad story), and I wonder if the music has remained the same. More than a decade after I used to go there, all that I have as a reminescance of this beautiful choir, is this CD, that I bought some years ago... I feel always quite moved when I listen to it...

Volodos Latest Transcription (Tchaikovsky op.54 no 10)

2011-09-22T21:52:00.003+03:00

I've written quite a few times about the Russian pianist Arcadi Volodos. I believe he is one of the really great pianists of our time. I was fortunate enough to hear him live in London, where he performed Prokofiev 2nd Concerto - it was a superb performance. (I always wonder why didn't he ever record this concerto?...)

Anyway, I want to say a few words about his transcriptions, and in particular his latest one - Thaikovsky's "lullaby in a storm" which he played/recorded in his Vienna recital. As I've written in the past, when you write a transcription you must have in mind the instrument you are writing for - its sound and its capacities. Volodos is well aware of that, that is why his transcriptions are, in my view, very succesful from a pianistic point of view.

His latest one, I believe it's probably his best - definitely more mature that the others. It somehow goes deeper than the previous ones, in terms of richness of sound and atmosphere. Volodos takes full advantage of the piano's inherent capacities; he also enriches the score with a multi-dimentional melodic line (one can easily see Rachmaninoff's influence here). The result is a wonderful piece which does not "look" like a transcription at all...

I would very much like to play this piece but I cannot find the score!

The sound of silence...

2011-08-26T17:59:00.004+03:00

Last weekend, I went to a remote Greek mountain village called Artotina. It is really in the middle of nowhere, inhabited by thirty or so people during the winter and many more during August.... This, sadly, seems to be the fate of so many Greek villages - to be deserted except for one month a year.
I realised that by simply being there, one gets a clear and distinct feeling of spiritual (and intellectual) freshness. Yet it seems that we (I, at least) are so affected by the busyness of city-life that such feeling cannot and does not last for much longer than a couple of hours after one returns.
No music up there! One evening, we went up to the top (almost!) of the mountain, where I experienced the sound of silence. One could only hear the smooth whistling of the wind accompanied sweetly by the goat bells. Being exposed to so much music throughout the year, I felt that this very "music", this echo of eternity, had a cathartic effect over me... This picture is from there, 1, 800 metres up....

A word on Byzantine music: Doxastikon for the Feast of the Dormition

2011-08-17T08:50:00.004+03:00

I've written before about byzantine music but these days I have a very good reason to say a few more things... This music is very different to the western music, for sure, not only in terms of notation, rules etc, but also (and most importantly) in terms of the essense and style of the music; byzantine music does not have any dynamics signs (piano, forte and the like). Often, there is not even a tempo indication (though there is always a rhythm); the qualities of this music are not easily accessible to the listener, one has to discover the inner beauty of this music, the aim of which is to facilitate prayer, not to distract the heart and/or the mind therefrom. We should never forget that this music is, first and foremost, a music to be heard only in the church, during a service - not in a concert hall or for any other occasion. So this music is addressed not to an audience but to God.

For the Orthodox Church, the 15th of August is dedicated to the feast of the Dormition of the Virgin. This is not the place to explain what that means (a google search is enough for anyone interested). What I wanted to say is that, for that feast there is a troparion, a doxastikon dedicated to the Mother of God, which, in my view is possibly the best thing ever composed (by Petros Lambadarios) for that music. The really interesting thing is that this doxastikon is not written in one "mode" but uses all 8 musical "modes" that byzantine music consists of. So, every verse introduces a new sound, and, on that respect, this music is the best introduction to the character and difference of these modes. Here is this doxastikon, performed by the Hellenic Byzantine Choir (as I have said, in my view, the best byzantine choir nowadays) and directed by Lykourgos Angelopoulos - a person who has dedicated his life to researching and teaching this music...
The words of this doxastikon:

Greek: Θεαρχίω νεύματι, πάντοθεν οι θεοφόροι Απόστολοι, υπό νεφών μεταρσίως αιρόμενοι, καταλαβόντες τό πανάχραντον, καί ζωαρχικόν σου σκήνος, εξόχως ησπάζοντο.Αι δέ υπέρτατοι τών ουρανών Δυνάμεις, σύν τώ οικείω Δεσπότή παραγενόμεναι, τό θεοδόχον καί ακραιφνέστατον σώμα προπέμπουσι, τώ δέει κρατούμεναι, υπερκοσμίως δέ προώχοντο, καί αοράτως εβόων, ταίς ανωτέραις ταξιαρχίαις, ιδού η παντάνασσα θεόπαις παραγέγονεν.Άρατε πύλας, καί ταύτην υπερκοσμίως υποδέξασθε, τήν τού αενάου φωτός Μητέρα. Διά ταύτης γάρ η παγγενής τών βροτών σωτηρία γέγονεν, ή ατενίζειν ουκ ισχύομεν, καί ταύτη άξιον γέρας απονέμειν αδύνατον. Ταύτης γάρ τό υπερβάλλον, υπερέχει πάσαν έννοιαν. Διό άχραντε Θεοτόκε, αεί σύν ζωηφόρω Βασιλεί, καί τόκω ζώσα, πρέσβευε διηνεκώς, περιφρουρήσαι καί σώσαι, από πάσης προσβολής εναντίας τήν νεολαίαν σου. Tήν γάρ σήν προστασίαν κεκτήμεθα. Εις τούς αιώνας, αγλαοφανώς μακαρίζοντες.

And an English translation: With a sign by the authority of God, the god-bearing Apostles, having been delivered upon clouds from all around the world and having reached your immaculate and life-delivering body, venerated it resplendently.And the sublime Forces of the Heavens, present along with our Lord, escorted your god-receiving and impeccable relic, filled with awe, preceeding the heavenly procession and resounding invisibly to the Higher Battalions:"Behold, the Queen of all, who bore the God-child, has arrived! Raise the Gates and welcome her celestially, her, the Mother of the eternal Light! Through her came about the deliverance of the entire genre of the mortals. And to gaze upon her surpasses our powers, nor is it possible to offer her a Praise worthy enough. For her excessive glory surmounts every perception."Immaculate Mother of God, you who forever lives along with your life-giving King and son, intercede always so that your people shall be protected and delivered from every assault. For we have been gifted with your protection. Unto the ages of ages, we bless you in all your radiant glory.

On the youtube link here below, one can have an idea of the byzantine notation as well...

Chasse Neige... (2)

2011-07-26T22:44:00.002+03:00

Can you believe it? I started looking at the score today! To be honest, I had practiced the piece many years ago but I always hesitated to play it in public for the reasons exposed yesterday. But this time, I have a feeling that something might come out...
Yet one can immediately see that this study requires very special technical skills - especially in order to achieve good and even tremolandi. I also realised that I need to learn the score by heart asap - you risk playing too many wrong notes otherwise.
I am quite curious to see what will come out of this...

By the way, the best performance of the piece I 've ever heard is by Kissin. Unfortunately, I could not find it on youtube; it's an extraordinary recording, one that really goes beyond a "good" or even an "excellent" performance. Kissin does so many interesting and original things and in such a persuasive way. The way, for instance, he achieves the chromatic "wave-effect" around the middle of the piece, is quite unparalleled. I do admire him just for this 3 minutes recording...

Chasse Neige...

2011-07-25T20:55:00.003+03:00

I've just listened to an excellent rendering of my beloved etude by Lizst. It's by Berezovsky and it's a live recording from his recital in Roque d'Anthéron (I must say I don't really like this hall). What I liked in this performance is the sustained pathos, the inner energy and the vast richness of his sound-palette. Especially towards the end of the study (last page), one can really sense this infinite, unbearable nostalgy.

I so much want to play this etude; yet it requires such an emotional sacrifice that I am not sure I can offer! Technically it is hard, of course (though not the hardest of the set). But, interpretation wise, I believe it's one of the most difficult. It's one of these pieces one can study forever... (it does sound a bit hopeless, doesn't it?!!)

Concert in Maldon - Essex UK

2011-07-02T00:11:00.008+03:00

I am writing this in Tiptree, a village in Essex-UK, where I am staying with some good friends. Yesterday, Frank took me to a very good concert which happened in St Mary's Church, in a beautiful village called Maldon. The concert was part of the "4th Maldon Festival of Arts", and featured the Pegasus Baroque and the Choir of St Mary's performing works by Purcell, Bach and Handel. The highlight of the evening was the Dixit Dominus HWV 232, a wonderful and very demanding work in 8 parts. I copy from the program: "The work requires extraordinary virtuosity from every performer; singers and players alike, and it may be that Handel was simply experimenting to see just how far his musicians could be stretched".

It was such a pleasant surprise to hear this choir, masterfully directed by Colin Baldy: they were singing with passion and joy and they seemed to so much enjoy making music! (I could actually see them smiling!) From a musical point of view, I think they really did their best to face this most challening score. I think that the tempi were a bit on the presto side (especially in Gloria Patri). But the result was an exciting and explosive sound which reverberated around the thick walls of this old church.

The program included also Vergnugte Ruh by Bach (an interesting cantata). I shouldn't forget to mention the accurate and sensitive performance by the young solo counter-tenor Raffaele Pe. He seems to have a very promising career ahead.

In England there are so many wonderful oportunities to hear good music. I really miss that in Greece, I must say. In the UK one can hear music of the highest calibre even in the most remote village of the country...

Paraphrase for piano on the Intermezzo Sinfonico (Cavalleria Rusticana)

2011-06-10T08:56:00.006+03:00

Well, I must say I really enjoyed doing this video-recording!

It is indeed a wonderful piece of music and I always thought that all piano transcriptions made so far (at least to my knowledge) seemed to be lacking something, and not to "work" for the piano.
So I made an attempt to write my own transcription, taking the decision to take some freedom with the score, in order (as I explain) to make it sound like a pianistic piece. This, in my view, should be the aim of every transcription... Not easy and very challenging!

Whether this particular one is a success or not, is really up to you to decide!

Here it is:

Shostakovich: Jazz Suite Waltz 2 (Suite for a Variety Orchestra)

2011-06-08T23:00:00.005+03:00

At the end of a tiring day, this music set me in a good and relaxed mood... Shostakovich has written some really superb music, and I am particularly fond of his piano music - especially his 48 preludes & fugues; I was actually fortunate enough to perform three of them.

The interesting thing about this Suite is that, although it is generally known as "Jazz Suite no 2", the actual and correct name is "Suite for a Variety Orchestra". The material comes, to a great extent, from another work - a soundtrack written by S. in the 1950s. So, this is mostly recycled material, but it is obvious that S did not just copy the music but developed it in a most creative manner.

This particular waltz (probably the best part of this suite) has a particular ligthness and elegance but this is not the clue to its success; the secret, I think, lies in the melodic line - it has a natural charm, I mean, it comes out so effortlessly, as if no other melodic path or choice is conceivable.

And again, the eternal question - where does a melody come from?

Which hidden force brings it to light?
What kind of instinct "decides" on the way the melodic line will follow?
And what makes one melody more succesful than another?...

Concert in Athenaeum - May 2011

2011-06-04T12:39:00.005+03:00

I don't quite know why I got so stressed about this concert. Maybe the reason is that I had so little time to practice - in the end I only managed to practice a maximum of 2 hours daily. (I remember now my RCM days, when I had all the time of the world and I used to practice 4-5 hours a day...).
My program consisted of:
i. Schumann - Kinderszenen, op. 15.
ii. Rachmaninoff - Prelude in F sharp minor, and Etudes Tableaux 0p.33 no 4, and op. 39 no 1 and 6.
iii. Bach - 2nd English Suite in A minor
iv. Prokofiev - a selection of small pieces, including a transcription of "Romance" from Lieutenant Kije.

As an encore, I played a wonderful transcription by Egon Petri, of a Bach's cantata ("May the Sheep Safely Graze").

Around 40 people came, most of them friends and colleagues, and the atmosphere was warm and cosy. It's so strange, one is really stressed the days before the concert, but normally on the day of the concert itself all intense feelings seem to die down. So, when I actually sat on the piano (a beautiful Steinway), I felt quite relaxed.
The concert hall is located in one of the nicest areas of Athens - Thisseion, just opposite the Acropolis, in a street that is now fortunately pedestrianised.

All in all, I think it went ok. Best performance was possibly Prokofiev (I realised once more how at ease I feel with his music despite its technical difficulty).

No more concert in the near future! But I am looking forward to a couple of recordings I'll make for youtube... So... stay tuned!

Let all mortal flesh keep silence...

2011-04-15T21:38:00.004+03:00

Holy Week, the deepest and most beautiful week of the year is approaching! In the Orthodox Church, there is such a vast richness of hymns, music, meanings. If only I could even give a hint of all that - but, alas, it's not possible.

Musically speaking, the best example of the profound beauty of so-called Byzantine music is a hymn sung on Great Saturday morning. I think it's an ancient hymn. Here are the words:
Let all mortal flesh keep silence, and with fear and trembling stand; ponder nothing earthly-minded, for the King of kings, the Lord of lords, will give to all the faithful His own self for heavenly food. Rank on rank the host of heaven spreads its vanguard on the way, the Principalities, the Authorities, the Cherubim with countless eyes, the six-winged Seraphim, veil their faces to the presence, as with ceaseless voice they cry: Alleluia

The best version (known to me) is written by Iakovos Protopsaltis and it is sung by the Hellenic Byzantine Choir (directed by Lykourgos Angelopoulos). It's such a moving hymn, especially when put in the particular context of the day and time it is sung. On the other hand, the music is not sentimental, yet it conveys with great power and solemnity a spiritual intensity which, to me, goes beyond feelings.

I know that this music seems very strange to those who are not familiar to its sound. But it's worth spending some time discovering it. And this particular hymn is a very good introduction.

Back to Bach...

2011-01-20T20:37:00.003+02:00

After quite a long period of silence, I am so glad to be able to write something again here... It's been (and still is in a way) a difficult period for me. And, at times such as these, one realises the importance of music - the healing power that emanates from the beauty of sound.
The only thing that I really wanted to practise during this period was JS Bach. I am working on the 2nd English Suite (in A minor) which is, in my view, the best of the set. I played it 5 years ago, and I always wanted to play it again. This is the thing with Bach's music: one never grows tired of it; sooner or later, one will come back to it.

The 2nd Suite is a very demanding piece of music, one has to keep the tempo in absolute control, especially in the long introductory prelude. There are some really fascinating moments: the slow, thoughful Sarabande, the playful Bourre II, the exciting Gigue... Let's hope that I'll be able to play it in public soon.

Here is Bouree I and II and the final Gigue, played by Anatoly Vedernikoff in a really excellent recording. I don't know many things about him except that he was a good friend with Richter.

The Goldberg Variations - Live Recording made last January

2010-12-03T21:06:00.002+02:00

This is a live recording made (without my knowing it...), from a concert given last January, at the"Parnassos" Concert Hall. Around 10 months later, the person who had made the recording gave me the DVD! The sound quality is poor, and the video camera was placed quite far away from the piano but still, I think the result is ok. I was playing in a (then) brand-new Steinway Concert Grand - I think it was possibly the second time this piano was played. It's a magnificent instrument, absolutely worthy of its reputation, and I remember being overjoyed at the occasion. Musically speaking, the result is mediocre (as usual) but nonetheless, it's an sincere effort to play a work of gigantic dimensions, so at the end of the day I am quite satisfied... In any case, here is the recording (divided in 5 parts) and all comments are welcome!...

Here is Part I

Part II

Part III

Part IV

Part V

Today's music on BBC Radio 3

2010-11-19T21:42:00.004+02:00

Almost every morning, one of the first things I do when I wake up is to put on BBC Radio 3. It's good for the children - for us too- to start our day with music. Though I must say that quite often the music played is not the best thing one would like to listen to; I cannot, for instance, bring myself to listen to opera arias or Wagner at 7 in the morning - it just seems insane, doesn't it?

It seems to me that the best music one can start one's day with is baroque possibly because there is a purity in the sound that helps one dissolve the dim and shadowy world of dreams and darkness and make a fresh start into the world of light and reality.
But today, I heard this beautiful Adagio from Spartacus, composed by Aram Khachaturian and, while listening, my memory went immediately to the latter's Piano Concerto - one of the very first piano concertos to penetrate my ears and heart.

It is a unique concerto, in the sense that it's a world on its own, it does not belong (melodically speaking) to any particular style or genre. The Second Movement (Andante con anima) is really sublime. The melody played (in unison) by the piano is heart-breaking, so beyond words and so full of ineffable, passionate feelings - it's really pointless to go on.
Here is a good performance - with Peter Katin and the LSO.

This was one of my favorite pieces of music when I was a radio producer, ages ago, I used to put it on often, and everyone loved it.

***

I had a concert last Monday - with Spyros Souladakis - we played Hadjidakis and some of my own transcriptions of Spanoudakis's music. Also, Gershwin's Rsapsody in Blue. Went ok I think, around 70 people came. This coming Sunday, another small concert, this time with 2 flutes (Telemann, Vivaldi, Bach). We are not well prepared I think, but it seems that it will be a rather informal venue so I am trying not to get too stressed about the whole thing.

Frederic Chiu recordings of Prokofiev Piano Music

2010-11-03T22:11:00.003+02:00

Frederic Chiu is, I think, the only pianist who has recorded the complete piano works of Sergei Prokofiev (Harmonia Mundi). I really cannot imagine what stamina, strenght and courage is required to carry out this huge project - and time of course. But the result is definitely succesful. I did not manage to hear all the works, but I did listen to the 2nd and 4th Sonatas, as well as Op.12 and 32. There is a distinct "Prokofievan" quality in Chiu's sound; he has captivated the complexity of Prokofiev's musical language very well: his sarcastic, often harsh and mocking tone, his clarity, tenderness, strength, and percussive sound.

Listening to this music, one realizes what an extraordinary composer Prokofiev was... He has inspired me probably more than any other composer I've ever "met". I seem to "understand" his music - and I am not sure I can explain that... Let me just say that there is music I simply cannot grasp: Scriabin, for instance, or Bartok. But with Prokofiev, everything makes sense to me..

Last night, I listened to his Op.12 again - Ten Pieces for piano. The Allemande I found amazingly bold, with a subtle dancing melodic "statement" that cannot be easily discerned but which, for that very reason, is quite unique. I actually decided to play that piece. The final Scherzo is unparalleled... (I've already played his "atmospheric" Legend, around 9 years ago).
Chiu's performance of these pieces is the best I' ve ever heard, I think. In particular, his Scherzo is really breathtaking!

Playing music in the background...

2010-10-29T21:06:00.002+03:00

This was the first time, I think, that I played "officially" in the background. I was asked to play for a reception, while the guests were having their drinks. It was awkward in the beginning, to say the least! Being a concert-pianist, I wasn't used to playing withe no one to paying any attention! I also felt a bit lonely at times, having the impression that no link whatsoever was created between me and my audience. Apparently this was not true, as almost everyone in the end came to thank me - so I suppose they were listening!! Of course, I did not/would not play classical music; I played light music, Greek songs, movie themes, etc.

Today was the first cold Autumn day. I am so fond of this period of the year... There is a sweet melancholy in the air, there is a spirit of expectation for the coming year (despite the crisis!), and there is a silent anticipation of Christmas...

I think Tchaikovsky succeeded best in capturing this spirit of the Fall, in his "Months". These are 12 wonderful pieces, each one dedicated to a month of the year. Here is "October: Autumn Song", played by Alexei Sultanov, a Russian pianist who died after having suffered a stroke, at my age - 35.

Such a moving mixture of sweetness and sadness. A voice of desolation.

Prokofiev and various

2010-10-24T17:09:00.002+03:00

Sergei Prokofiev is in my view one of the most interesting cases in the history of music. There is something fresh and original in his music, something truly unconventional; I was listening to his opus 32 (Four Pieces for Piano) and was amazed at the boldness and inventiveness of his musical writing. There is humor and sarcasm blended together with sentitiveness and tenderness.

I haven't written here for ages. The academic year began (September 24) with a nice solo recital at "Parnassos" concert hall which went well, except my Rachmaninoff (Moment Musical in E minor) which, for some reaons, was unsteady, with many wrong notes and a lack of character. It is the piece that I actually recorded in August, and I thought that this would be my best piece - yet the opposite happened! I really fail to understand sometimes what determines the "success" of a piece; one practices something for ages and ages and still the result is not satisfying.

I now plan for November another shared recital with my friend Spyros Souladakis, here at Holargos, where I live; this will be something different -Greek composers mostly, together with five of my transcriptions on Spanoudakis' music - the first time we'll play these in public.

A sweet Autumn day today, full of light and freshness.

Notes on a recording

2010-08-29T21:14:00.004+03:00

A couple of weeks ago I made a recording of Rachmaninoff's Moment Musical in E Minor. I had played the piece a couple of times in the past and I always wanted to have a recorded version of it. It' s a hard piece, one that requires concentration and stamina to keep going till the end - the final explosion. This is typical early Rachmaninoff - the Moments Musicaux are, in my view, one of the best products of his youth. The E minor one is the best known piece of the set, and understandably so: apart from the technical bravura, one can discern a fine melodic line which never falls victim to the repetetitive structure of the piece. It is a desperately passionate melody, with a short lyric interlude around the middle, which expands till the last fff. I think the danger of this music is to play too loud too early; one must keep the sound well under control, otherwise the catastrophe is unavoidable!
As for the recording procedure. Of course, due to the video camera, no edit could be done - I had to play non-stop from the beggining to the end. I managed to perform the piece 4-5 times and it was pretty exhausting. We kept three takes and at a later stage, I decided which one was to be uploaded. The studio is one of the best in Athens and the Yamaha is well beyond average.

It was good fun! And the result is, I think, more or less, decent, although there are many annoying details... A few technical mistakes, and a general sense of sluggishness; is it not a bit boring too? But anyway, there we are, here it is and all comments are welcome!

Today's listening: Lugansky playing Brahms

2010-08-18T17:10:00.004+03:00

Today’s listening: Nikolai Lugansky, a live recital given in August 2002. Brahms, Klavierstucke op. 118. Wonderful performance as ever, full of life, and within the spirit of the composer. Did not particularly warm to his rendering of the final intermezzo though – I found that there was something missing of the profound sadness and depth which penetrates this intensely personal moment of late Brahms.

I remember playing this particular Intermezzo (op.118 no 6) for my diploma exams, back in 1997. It was such a difficult thing to bring out the feeling of loneliness and desolation that is expressed in the melodic line. I played it then (cannot remember how it went) and never attempted to tackle it again. I think it’s one of these pieces that persuade me that the piano is undoubtedly the most difficult instrument of all. To bring out correctly the melody of op.118/6 from a massive ‘piece of furniture’ (I mean the piano) that faces you, seems to me enough to prove the statement.

on depression...

2010-08-12T22:46:00.003+03:00

Well, it can be depressing…

Argerich’s performance of Schumann’s Kinderszenen (the piece I am working on currently) is so impossibly perfect, so unapproachably beautiful that one becomes depressed thinking of one’s own imperfectness, one’s hopeless distance from such an immaculate sound. It’s an odd feeling, similar to the one felt when reading the life of saints.

And this brings to my mind a novel I read ages ago: the title was “The Loser”, and it was written by the Austrian writer Thomas Bernhard. It’s the story of a pianist who, after hearing Glenn Gould playing, gave up the piano, and some years later, still crushed by the comparison between his playing and the great pianist’s, died while listening to Gould’s Goldberg Variations. It is not the happiest story (!), (and the narrative is a bit complicated), yet one can understand the principal idea – how profoundly wrong this feeling of depression-deriving-from-comparison can be.
…And yet, it’s only too natural to feel like that when persons from one’s own professional field do so much better than oneself! I think the challenge here is to try to transform this negative feeling into something positive; how can one do that? Well, I think one could begin by focusing on his/her own uniqueness. Every person is unique – and so is every smile, every gaze, every soul. The realization of our otherness is crucial; for it can enable us to see this very element in the other person too; so, yes, for instance, I will never be able to play Kinderszenen as well as Martha – no matter if I practice for hours and hours on end. But how sweet it is to rejoice at this great gift given to her by God, how sweet it is to rejoice for the gifts that are bestowed on my life – my talents, my own playing, my life, my family.
The aim, as I understand and feel it, is to be able to reach a point of heartful thankfulness to God for everything that occurs, for everyone that one may come across in life.

I write this in our summerhouse, in a village near Corinth, Greece. What ideal surroundings for such a beautiful piece of music - and a performance to match…

Dreaming Kinderszenen...

2010-07-21T22:01:00.005+03:00

In a week's time, I am playing a short recital at an Embassy, here in Athens. I must say that it's pretty hard to concentrate and am struggling to have a decent practice session. I feel generally very tired and not particulary motivated. It's also very hot these days...

Anyway, I am going to play (for the fist time) a piano transcription of Libertango and am really looking forward ro that.

A strange thing happened the other day. I had this dream where I very clearly heard myself playing Schumann's Kinderszenen; I woke up in the middle of the night with the music still vibrating in my head. And I thought, why not learn the score, for my children? They would love it and, after all, it's written for them! So I have also (in a painfully slow way...) been practicing this wonderful set of little pieces.

For Schumann, my feelings are ambivalent; I adore his Piano Concerto (have played it many times); I really like Kreisleriana and Kinderszenen but, that's about it... I cannot listen to his "Carnaval" and I find "Fantasia" unbearably boring... And I recently heard a live recording of his Waldzenen by Volodos, and still was unable to follow what was going on. His Fantasiestucke (op. 12), on the contrary, I find interesting.

I must confess that another reason why I've decided to learn this piece is the fact that is not technically demanding... Which is of some importance at this stage of my life, with practically no time to practice. Having said that, however, I have a feeling that the work is very difficult in its own way; for it has some really masterly composed moments: here, simplicity meets beauty in a world of saintly innoncence. It's no wonder that my son, from the very first notes, came to the piano and asked me what is was... Yet it seems to me that in order to perform this music (well that is...) one must possess - to a certain degree at least - the quality of innocence, which, in my case, was lost a long time ago.

Anderson & Roe Piano Duo: An original approach to classical music.

2010-07-02T22:40:00.004+03:00

I recently discovered this amazingly talented piano duo on youtube. What I like most about Anderson and Roe is their unconventional approach to classical music, which, however, does not in any way mean a degradation of the musical quality - after all, they both studied at Julliard, they obviously are accomplished professionals. This is, I think, the crucial thing about this duo: they play in an original, sometimes funny way, but they do not betray, for that reason, their proffesionalism - the attention to the detail.

Watching them it's a consoling experience, since classical music has been wrongly identified with pompousness, stiffness and "seriousness". I think this might be the challenge for the new generation: to bring classical music into a modern, original and imaginative "shape" which so much is missing from the concert halls.

Listen, for instance, their "new account of the Bluw Danube Waltz". A joyful, sparkling transcription, played with such youthful enthusiasm...

...Or, listen and watch their incredibly erotic and passionate (as well as funny) performance of Piazzola's "libertango".

Imagination, inventiveness, professionalism and boldness - these are the elements that guarantee a succesful career for Greg and Elizabeth.

The Concert Pianist

2010-06-25T09:45:00.006+03:00

Kissin managed to suprise me once more!
I was listening to his recording of Brahms' Second Hungarian Dance (in RCA). It's such a lively and dynamic account of this beautiful dance! One can easily discern Kissin's rare musical qualities: the perfect control of his sound, a huge tonal palette and an incredible dynamism - all these elements make for an altogether exceptional case of pianist. Some of his recordings remain unsurpassable for me - take, for instance, his extraordinary performance of Liszt's "Chasse-Neige" transcedental study.

I sometimes wonder - and I want to put this down on my diary as sincerely as I can: what sort of happiness can really be found in living the life of a concert pianist? Kissin travels all the time around the globe giving concerts (I presume) every other day. I honestly wonder, how can happiness and inner peace be reconciled with a life of constant traveling, staying all the time in gloomy hotel rooms, loneliness, practicing all the time, playing for thousand of unknown people who are (in their vast majority) ready to bury the pianist at his first mistake or an unsuccessful rendering of a work, with being always on perfect and immaculate form...

I wish I had Kissin to explain to me what are the pleasures and consolations of such a life... I suppose that he might have replied that it is in music that he finds the source of every joy; yet again, I fail to understand how music - much as I adore it- can represent such an exclusively important factor in life, how it can, per se, make life meaningful.

What's wrong with Rach 4?...

2010-06-17T21:20:00.005+03:00

I was walking to work this morning, under a merciless Greek sun, and suddenly the haunting melody of the first movement of Rachmaninoff's Fourth Piano Concerto came into my mind. And I began wondering why this work is not as popular as its precedents. I know that Rachmaninoff tried several revisions of the work but with no apparent success.

So, what's wrong with Rach 4?

Let me first say that, in my view, it is an interesting work, with some really fine moments. It has at least two absolutely beautiful, long melodic lines, so typical of R. The orchestral part is masterly composed, and so is, of course, the solo part.
An aspect which works against this concerto is the fact that one cannot av0id the comparison with the previous three ... And one can easily see that, while the first three concertos are definately masterpieces, the fourth does not quite deserve the same credit!

As I was walking this morning, I brought to mind the first movement, and I think one would agree that it is the finest of the three - a wonderful opening theme, briliantly exposed and developed, a very lyrical and also melancholic middle theme and an unpredictable ending. I think it was Nikolai Lugansky who said that in this movement we meet R in his darkest and saddest moments. He is right-there is a dark quality in the work, but the feeling that personally overwhelms me is that of a deep nostalgia and unfulfilled longing - maybe for his homeland (the concerto was composed in the US), for his youth... I don't know...

The problems begin with the second movement... Yes, the theme is nice and the dialogue between the piano and the orchestra interesting, but the endless repetition of the same idea makes it rather tiresome and possibly boring. And the third movement (possibly the least inspired of all), although it begins brilliantly, seems to lack shape and continuity, does not have a guiding musical principle or idea, it doesn't convey a spontaneous message.

The Rachmaninoff Concertos... I've spent all my life listening them, playing (some of) them, studying them... They constitute a vital part of my musical self... And I feel that I carry them with me, in my heart and in my mind.

...Since I mentioned Lugansky, here is the first movement of the Concerto performed by him. (His recordings of the Rachmaninoff Piano Concertos are among the finest I've ever come across)...

Yesterday's Concert

2010-06-10T21:28:00.003+03:00

I think it went rather well in the end. It was of course a small venue, the audience made up mostly of friends but I must confess that I 'd rather play for a handful of persons I love than perform in front of hundreds of unknown faces. Rhapsody in blue was a big success, of course - everyone loved it.

Yet Spyros told me half-jokingly that he will never play with me again! He was referring to the fact that I had a tendency to rush a bit in terms of tempo, which is a very unsettling experience if you are not on your own. He is right actually - esp the Shubert Fantasia was a bit unstable tempo-wise, and I am the one to be blamed for that.

My Rachmaninoff was, I think, more or less ok, though there were some wrong notes, as always. It could have been better... Same with Bach, although I felt it went better than the Rachmaninoff.

All in all, it was a nice occasion - a warm and friendly atmosphere. My two young sons came to the concert - their "first", I think! They seemed happy afterwards. I was thinking, God knows, some time I may be the one to go to their concert!...

Before the concert...

2010-06-05T21:04:00.004+03:00

I find myself again in an all-too-familiar “pre-concert mood”…

I am playing, together with a good friend of mine, next Wednesday, at a Conservatoire down in the centre of Athens. Actually, this is the conservatoire where I studied, ages ago.

This is the first time that I have done a joint recital: the program consists of a combination of solo pieces and works for four hands. My solo contribution will be Bach’s “Concerto After Marcello”, a wonderful – though not so well-known transcription of a concerto for oboe written by Alessandro Marcello-, and then two Rachmaninoff pieces. Spyros (a wonderful pianist) will play Chopin and Debussy.

We will in the end play a most interesting version of Gershwin’s “Rhapsody in Blue”, for four hands, written by Henry Levine. I had initially my doubts about this one, but when I saw and studied the score (by the way it has never been performed in Greece before, I gather), I’ve realised that it “works” well for the piano, and I am really looking forward to it…

Now, what’s that “pre-concert mood”?...

It’s something strange really, it’s like a general negativity towards anything related to music, piano and the like. It is as if an aversion to what I am doing overcomes me one week before any concert, and I cannot find a way to escape this feeling. It has, of course, psychological grounds, related possibly to the stress that one experiences before any important event. Still, it’s quite annoying! I am unable to enjoy my concerts while performing – only afterwards: then, immediately, the perspective shifts again, everything goes back to normal. But again, the challenge to “live the present moment” seems to have been lost. How sad.

Yet, on another level, this strange mood has a positive effect on me. For instance, I often feel forced to sort of stop and think about myself – who am I, where am I going, why am I doing this etc... I don’t expect rational answers to all these endless questions but somehow I feel that the fact alone that I ask them (seriously, not superfluously that is) helps cultivate a growing sense of self-awareness, which is crucial. If this is true, then maybe all concerts also have “consequences” which are unrelated to music - they have served as signposts in an internal procedure towards maturity.

We have another 5 days until the concert, so I may come back on the subject…

Glenn Gould's Bach

2010-05-28T18:19:00.005+03:00

I’ve decided tο sometimes write in English from now on… I might in this way be able to communicate with a much larger community sharing the same interests and passions. English-speaking people who may read these lines are kindly asked not be too harsh on my English, I beg you!

Yesterday evening, as I was listening to Glenn Gould performing a Contrapunctus from the “Art of Fugue”, a remark by an excellent Greek pianist, Danae Kara, came to my mind. She once told me that there is one thing you cannot accuse Gould of: that his Bach is “out-of-style”. This is so true. For whatever his eccentricities, his sometimes peculiar or unorthodox readings etc etc, his Bach remains "Bach" in the purest sense of the word. Glenn’s Bach is clear of any romantic indulgences and is pervaded by a clarity of tone, a musical “purity”, if I may say so, which is there all the time – in every single note that Gould recorded from 1955 onwards.

Yet, much as “Bachian” his Bach may be, Gould manages to combine faithfulness to this style with his own personal and unique tone. And this is where, I think, his genius lies – in the harmonic co-existence of uniqueness and faithfulness-in-style. (I wish, though, I could say the same for his Mozart!!...)

I played once in a concert a Contrapunctus from the "Art" (the 3rd one), it’s a strange work indeed! It seems to me (correct me if I am mistaken) that the “late” Bach is marked by a spirit of musical asceticism which, in the Art of Fugue, is embodied in the “strictness” and austere nature of these strange and long fugues; this is an element which is definitely missing from the Toccatas or his Suites.
There is an almost spiritual quality in this transition, which I find quite moving…

Flute and Harp Concerto

2010-04-26T20:59:00.004+03:00

... του Μότσαρτ βέβαια. Άκουγα χθες το δεύτερο μέρος και συνειδητοποίησα ότι ίσως αυτό να είναι από τα πρώτα μουσικά έργα που έχω ακούσει. Είχαμε στο σπίτι έναν δίσκο με θέμα την ζωή του Μότσαρτ (το μόνο που θυμάμαι είναι ότι αφηγητής ήταν ο Αλέξης Κωστάλας). Και εκεί, μεταξύ άλλων, άκουσα για πρώτη φορά ένα δίλεπτο απόσπασμα από το δεύτερο μέρος του κοντσέρτου. Αλλά, πράγμα όντως εντυπωσιακό, μέσα στα δυό λεπτά (της έναρξης), ο Μότσαρτ προλαβαίνει να χτίσει μια μελωδία τόσο πολυδιάστατη, ώστε έχεις την αίσθηση ότι η διάρκειά της πολλαπλάσιαζεται εσωτερικά. Και τι μελωδία είναι αυτή! Δεν υπακούει σε καμιά σύμβαση, αρνείται να κλειστεί σε φόρμες. Διαθέτει μια αυθυπαρξία ασυνήθιστη ακόμα και με τα δεδομένα του Αμαντέους.

Volodos live in Vienna!

2010-03-01T20:49:00.003+02:00

Μετά από τρία περίπου χρόνια, ο μεγάλος πιανίστας Arcadi Volodos προσφέρει στο κοινό έναν καινούριο δίσκο - την ζωντανή ηχογράφηση ενός ρεσιτάλ που έδωσε τον περασμένο Μάρτη στην Musicferein της Βιέννης. Γενικώς, ο συγκεκριμένος μουσικός είναι ιδιαίτερα φειδωλός όσον αφορά στην δισκογραφική του παραγωγή, πράγμα που υποδηλώνει σύνεση. Αλλά ό,τι τελικώς κυκλοφορεί είναι ...διαμάντι!
Άκουσα χθες ένα μέρος απ' τον δίσκο και κρατώ ως καλύτερη μέχρι τώρα εντύπωση την ερμηνεία των Valse Nobles et Sentimentales του Ravel. Είναι ένα έργο προς το οποίο τρέφω ανάμικτα συναισθήματα - άλλοτε μου αρέσει πολύ και άλλοτε δυσκολεύομαι να το ακούσω μέχρι τέλους. Η συγκεκριμένη όμως ερμηνεία είχε έναν ήχο μαγικό, με άπειρες ποιοτικές διαβαθμίσεις, τόσο "λεπτά" επεξεργασμένο ώστε είναι να αναρωτιέται κανείς πώς γίνεται ένας πιανίστας σε μια "ζωντανή" ερμηνεία να πετυχαίνει ένα τέτοιο άρτιο, υπεράνθρωπο θα'λεγες, κατόρθωμα. Απόλυτος έλεγχος του ήχου, "θολή" ραβελιανή ατμόσφαιρα, παίξιμο που αγγίζει την τελειότητα. Απ' τις πρώτες κιόλας νότες, ο Βόλοντος κατορθώνει (άγνωστο πώς!) να υποβάλλει τον ακροατή σε μια απίστευτη ατμοσφαιρικότητα.
Το άλλο πολύ ενδιαφέρον σημείο του δίσκου είναι μια μεταγραφή του ίδιου του πιανίστα πάνω σε ένα νανούρισμα του Τσαϊκόφσκυ. Το έπαιξε ως encore στο συγκεκριμένο ρεσιτάλ. Το βρήκα πολύ πετυχημένο μουσικά και πιανιστικά. Από τα κομμάτια του δίσκου αυτό το τελευταίο είναι που μου κίνησε το ενδιαφέρον να βρω και να μελετήσω.

Olia Lazaridou's Interview

2010-02-06T10:05:00.013+02:00

Διάβαζα χθες μια συνέντευξη της ηθοποιού Όλιας Λαζαρίδου στην Athens News, και τράβηξε την προσοχή μου μια δήλωσή της, την οποία θα ήθελα να μεταφέρω εδώ με δικά μου λόγια. Έλεγε, λοιπόν, πως η μουσική, κατά την γνώμη της, είναι η ύψιστη μορφή τέχνης – υπερβαίνει ακόμα και αυτήν του θεάτρου. Προσέθεσε δε πως θα ήθελε στο μέλλον να ασχοληθεί πιο σοβαρά με την «μουσική ποιότητα των λέξεων». Είναι κρίμα που ο περιορισμένος χώρος της εφημερίδας (αν και γενναιόδωρα προσφερμένος στην περίπτωση της συγκεκριμένης συνέντευξης) δεν επαρκούσε για μια περαιτέρω εξήγηση της δήλωσης αυτής. Επειδή όμως τα λόγια αυτά προέρχονται απ’ το στόμα ενός σοβαρού ανθρώπου που μετρά τα λόγια του, και ο οποίος μάλιστα δεν είναι μουσικός, νομίζω αξίζει να διακινδυνεύσω μια σύντομη σκέψη - εικαζόμενη εξήγηση της πρότασης αυτής.

Ίσως, συλλογίζομαι, να είναι δύο τα ιδιώματα της μουσικής που θα ήταν ικανά να την ξεχωρίσουν από άλλες μορφές τέχνης. Το πρώτο είναι η «γλώσσα» του αρρήτου και το δεύτερο, η κίνηση στον χρόνο. Η γλώσσα της μουσικής δεν παραπέμπει σε σημαινόμενα, δεν σημαίνεται εννοιολογικά. Λέει κάτι με περισσή σαφήνεια αλλά, κατά παράδοξο τρόπο, αυτό που λέει δεν μπορεί να ειπωθεί. Ο κόσμος της φαντασίας και ο χώρος της ψυχής αφήνονται ελεύθεροι καθώς οι λέξεις, οι έννοιες, η λογική, οποιαδήποτε περιοριστική οριοθέτηση ή σύμβαση, καταρρέει. Έτσι, η φαντασία ανέρχεται ελεύθερη στα ύψη, η δε ψυχή γλιστρά ευκολότερα στα βάθη. Φοβερό πράγμα.
Το άλλο ιδίωμα, η κίνηση στον χρόνο, είναι πιο δύσκολο να εξηγηθεί, μου λείπουν και οι γνώσεις. Μια σκέψη μόνο έρχεται στο μυαλό μου, ότι η μουσική υπάρχει μόνο εν χρόνω. Και μάλιστα χρόνο παροντικό. Η παρτιτούρα, οι νότες, δεν είναι μουσική. Και το θέατρο υπάρχει εν χρόνω αλλά όχι στον απόλυτο βαθμό που αυτό ισχύει για την μουσική: νομίζω (και διορθώστε με αν σφάλλω εδώ) πως μπορεί κανείς να απολαύσει το θεατρικό κείμενο και στο επίπεδο μιας απλής ανάγνωσης, κάτι που δεν συμβαίνει στην μουσική. Γιατί, άραγε, το στοιχείο της εν χρόνω κίνησης είναι σημαντικό; Μα διότι, κατ’ αυτόν τον τρόπο, η μουσική «συντονίζεται» στον χρόνο της ζωής, "αλλοιώνει" την ποιότητά του, έρχεται να διαλύσει την συμβατικότητα του μέτρου του: η αρχή της Ενάτης του Μπετόβεν, φερ' ειπείν, θέτει νέα «αρχή» στον χρόνο, επιβάλλει στον δικό μας χρόνο την αίσθηση μιας απόλυτης ακινησίας. Αντίστοιχα, λχ στο τρίτο μέρος του Κοντσέρτου για Βιολί του Σιμπέλιους , ο χρόνος χάνει την βαρυτική του δύναμη, απογειώνεται πανάλαφρος σε άλλες ταχύτητες και άλλες διαστάσεις. Τα δευτερόλεπτα, τα λεπτά κι’ οι ώρες κυλούν όπως πάντα· αλλά ο χρόνος, στην εσωτερική του διάσταση, έχει «δουλωθεί» στην μουσική, κινείται πλέον στην δική της συχνότητα και πραγματικότητα. Παράδοξη, αλήθεια, η αντιφατικότητα αυτής της αίσθησης "υποδούλωσης" αλλά και "απελευθέρωσης" του χρόνου μας. Ο τελευταίος, συνεπώς, πλουτίζει σε ποιότητα, βιώνεται εντονότερα ως παρόν (αυτό το παρόν που τόσο συχνά μας ξεγλιστρά...), κερδίζει σε βάθος, ενίοτε δε, καταλύεται.

Λίγο πρόχειρα όλα αυτά, αλλά αναριωτιέμαι αν η Λαζαρίδου θα συμφωνούσε...

Royal Concertgebouw Orchestra playing the Symphonic Dances

2010-01-30T16:28:00.003+02:00

Δεν έχω ακούσει καλύτερη εκτέλεση στο περίφημο τελευταίο έργο του Ραχμανινοφ, τους "Συμφωνικούς Χορούς" [Decca], από τούτη εδώ. Η εκπληκτική αυτή ορχήστρα, υπό την διεύθυνση του Vladimir Askenazy (τι μέγαλος μουσικός!), ερμηνεύει το έργο με τόση δύναμη, τόσο πάθος, τόση ορμή. Λίγες φορές με έχει συνεπάρει έτσι ηχογράφηση.

Μιλούσα τις προάλλες με έναν καλό φίλο που είναι λάτρης της μουσικής - και μου έλεγε πόσο αγαπά την Concertgebouw... Ακούγοντας αυτήν την ηχογράφηση, του δίνω απόλυτο δίκιο. Είναι, όντως, ορχήστρα τρομακτικών δυνατοτήτων.

Goldberg: The concert...

2010-01-28T08:53:00.002+02:00

Έπαιξα τελικώς! Ήταν μια πολύ δύσκολη εβδομάδα, ήμουν μέχρι και την παραμονή έτοιμος να την ακυρώσω, καθώς δεν είχα μελετήσει πολύ λόγω της γρίπης.

Η αίσθησή μου είναι πως πήγε καλά το πράγμα - καλύτερα του αναμενομένου. Σε αυτό έπαιξε σαφώς ρόλο το γεγονός ότι ο "Παρνασός", με την ακούραστη φροντίδα του καλλιτεχνικού του διευθυντή Αντώνη Γιαμβριά, απέκτησε ένα μοναδικό στολίδι - ένα εξαίσιο Steinwway concert grand, απ' τα πιάνα εκείνα που "παίζουν" μόνα τους! Χάρηκα αφάνταστα τον ωραίο ήχο, την "ανταποκρισιμότητα" (υπάρχει η λέξη;;) του πιάνου. Είχα να παίξω σε καλό steinway απ' την εποχή της Αγγλίας!

Κόσμος λιγοστός - ίσως λόγω του βροχερού καιρού.

Δεδομένων των συνθηκών πάντως, νομίζω δεν πήγε άσχημα. Αλλά, φυσικά, με τα έργα αυτά δεν "τελειώνεις" ποτέ, μια ζωή τα ανακαλύπτεις.

Goldberg ?????

2010-01-21T16:46:00.002+02:00

Ατυχία!

Είμαι από προχθές άρρωστος, πιθανότατα με την περίφημη γρίπη!... Δεν άγγιξα το πιάνο. Εάν μέχρι το Σάββατο δεν έχω επανέλθει, πάει η συναυλία... Τί να κάνουμε... Συμβαίνουν αυτά...

Goldberg, Take 2

2010-01-16T22:45:00.002+02:00

Σήμερα αποφάσισα να παίξω το έργο με όλες τις επαναλήψεις (που δεν σκοπεύω να παίξω στο ρεσιτάλ). Θεωρώ καλό σημάδι το ότι δεν κουράστηκα πάρα πολύ όταν τελείωσα. Η Παραλλαγή 26 δύσκαμπτη - χθες ήταν πολύ καλή, δεν ξέρω τι έγινε σήμερα. Κατά τα άλλα, καλούτσικα μεν, αλλά και πάλι λείπει η "πίεση" κοινού. Δεν γίνεται να πετύχεις "εξομοίωση" συνθηκών συναυλίας!

Τούτη την ώρα ακούω μια αγαπημένη σονάτα του Scarlatti, αυτήν σε σι ελάσσονα, Κ87, παιγμένη υπέροχα από τον Μιχαήλ Πλετνιέφ.

Έξω ο αέρας μαίνεται.

Goldberg Take 1

2010-01-15T21:42:00.002+02:00

Σημερινή εκτέλεση, τηλεγραφικά σχόλια:

Δεν μπόρεσα να φτάσω στην "ένταση" που είχα όταν έπαιζα χθες. Προσπάθησα να "καθαρίσω" την μουσική από ρομαντικές προσμίξεις. Προκύπτουν διαρκώς καινούρια λάθη, σαν τη λερναία ύδρα αυτό το κομμάτι! Ο χρόνος της μελέτης ανεπαρκής και λιγοστός, με τόσα πράγματα να "τρέχουν" δεξιά και αριστερά.

A piano lesson

2010-01-14T22:56:00.004+02:00

Έρχομαι από ένα μάθημα πιάνου πάνω στις «Παραλλαγές Goldberg» τις οποίες, Θεού θέλοντος, πρόκειται να παίξω σε δύο περίπου εβδομάδες. Ήταν μεγάλη η χαρά και η ευλογία να παίξω το έργο σε μια περίφημη πιανίστα, έναν άνθρωπο απλό και ζεστό που έτυχε, μέσα από μια λίγο παράξενη αφορμή, να γνωρίσω πριν περίπου ένα μήνα. Δεν θα ήθελε, ίσως, να αναφέρω εδώ το όνομά της...

Κατάλαβα απόψε πόσο σημαντικό είναι να έχεις την γνώμη και καθοδήγηση ενός ενεργού καλλιτέχνη (αυτό που λένε performing artist). Οι συμβουλές που πήρα δεν ήταν μόνο θεωρητικές ή αισθητικές –ήταν κυρίως πρακτικές, απόσταγμα εμπειρίας πολλών χρόνων στις συναυλιακές αίθουσες. Διότι δεν πρέπει, θαρρώ, να ξεχνάμε πως το πιάνο είναι σε πολύ μεγάλο βαθμό πράξη, δηλ. διαδοχή συγκεκριμένων ενεργειών που είναι προσδιορίσιμες σε σημαντικό βαθμό.

Έπαιξα το έργο, κατά τη γνώμη μου, μέτρια. Νομίζω βρήκα τον εαυτό μου μετά την δέκατη παραλλαγή. Ορισμένες καλές στιγμές, άλλες όχι. Ως συνήθως. Αλλά είχα, καθόλη τη διάρκεια, σαφή συναίσθηση της αδυναμίας μου να ελέγξω τον ήχο μου, της ανημπόριας μου να υποτάξω όλο αυτό το πελώριο ηχητικό και μουσικό υλικό: απειρία, τεχνικές ελλείψεις, μουσικές ατέλειες, ασαφείς ιδέες– όλα βγήκαν αυτομάτως στην επιφάνεια.

Η ΔΚ μου επεσήμανε πως σε αρκετές απ’ τις αργές παραλλαγές «αφήνομαι» σε ρομαντικές ελευθερίες εκτός στυλ και μου έδειξε συγκεκριμένα σημεία στα οποία ο ήχος μου «ξεφεύγει» σε πλαίσια ασύμβατα προς το χαρακτήρα του έργου. Για τα σημεία που τρέμω(!) (κάποιες πολύ δύσκολες παραλλαγές), μου πρότεινε να προσπαθήσω να «οργανώσω» την σκέψη μου εκείνη τη στιγμή, σε συγκεκριμένο «κατάλογο» ενεργειών – τοποθέτηση χεριών, σκέψη του tempo, κλπ- αυτό, πιστεύει, βοηθάει στο να απεμπλακεί κανείς από το άγχος. Και μου είπε πως πρέπει με προσοχή και νηφαλιότητα να εντοπίσω τον λόγο –γιατί υπάρχει πάντα λόγος- για τον οποίο «φοβάμαι» κάποιο passage. Μου έκανε εντύπωση το πόσο η συγκεκριμένη σολίστ έχει ξεκαθαρίσει μέσα της τα πράγματα, τόσο σε τεχνικό όσο και σε ερμηνευτικό επίπεδο: ξέρει να «διαβάζει» μια παρτιτούρα, να «ξεκλειδώνει» το μυστικό της όποιας δυσκολίας της, και να ξεκαθαρίζει το τοπίο, βήμα-βήμα. Εγώ απέχω πολύ από αυτό! Αλλά το αποψινό μάθημα με έβαλε σε έναν καλό δρόμο.

Οι Παραλλαγές Goldberg – ένα απίστευτο συνθετικό κατόρθωμα. Δεν φτάνει μια ζωή μελέτης για να «τελειώσεις» με ένα τέτοιο έργο. Όποτε ξεκινώ να το παίζω, αισθάνομαι πως ισορροπώ σε τεντωμένο σχοινί. Ή πως βουτάω δίχως σωσίβιο σε άπατα ωκεάνεια βάθη.

Nativity Hymns...

2009-12-16T21:46:00.003+02:00

Σταχυολογώ ακούσματα αυτής της όμορφης περιόδου:

"Carols from King’s College Choir, Cambridge": Η δυτική χριστουγεννιάτικη μουσική παράδοση είναι μακραίωνη και τεράστια (ίσως ξεπερνά την αντίστοιχη ανατολική), αλλά και .... ζώσα! Γράφονται μέχρι σήμερα υπέροχα τραγούδια και ύμνοι.
Ο συγκεκριμένος δίσκος περιέχει γνωστούς ύμνους. Εν αντιθέσει δε με ό,τι έχει κακώς επικρατήσει ως «άποψη» στην «καθ’ ημάς ανατολή», η δυτική χριστουγεννιάτικη μουσική, εκτός από αριστουργηματική μελωδική γραμμή, διαθέτει επίσης και βαθύτατο θεολογικό νόημα, όπως και ποιητικότατη γλώσσα.

Ακούω επίσης συχνά χριστουγεννιάτικους ύμνους βυζαντινής μουσικής. Δύο είναι οι δίσκοι που εναλλάσσονται στο cd-player: ο πρώτος, με τον τίτλο «Άναρχος Θεός καταβέβηκεν», όπου ψάλλει γλυκύτατα χορωδία υπό τον Κωνσταντίνο Μπιλάλη – πρόκειται για μια πολύ ποιοτική δουλειά, με ωραίο ήχο, που αποπνέει μια σεμνότητα και μια γαλήνη, τόσο ξένη προς την «ψαλτική» μουσική που τόσο βάναυσα κακοποιείται κάθε Κυριακή στους περισσότερους ναούς...
Ο δεύτερος δίσκος, χριστουγεννιάτικοι ύμνοι από την Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία υπό τον Λυκούργο Αγγελόπουλο. Για την ΕΛΒΥΧ και τον Αγγελόπουλο έχω πολλά να γράψω, αλλά δεν είναι της παρούσης! Να πω μονάχα, πως θεωρώ την ΕΛΒΥΧ ως την καλύτερη διεθνώς βυζαντινή χορωδία που υπάρχει, τρέφω δε βαθύτατο σεβασμό προς τον Λυκούργο Αγγελόπουλο που αφιέρωσε την ζωή του όλη σε αυτό το εγχείρημα, με τόση αγάπη και τόση αφοσίωση...

Για κάποιον που δεν είναι οικείος προς την βυζαντινή μουσική, νομίζω οι δύο αυτοί δίσκοι αποτελούν μια πολύ καλή εισαγωγή.

Μάνου Χατζιδάκι, "Ρυθμολογία", op. 26

2009-12-06T22:08:00.005+02:00

Πρόσφατη ανακάλυψη, η «Ρυθμολογία» του Μάνου Χατζιδάκι, op.26 (Σολίστ, η εξαίρετη Δανάη Καρά, σε μια πολύ καλή ηχογράφηση της Naxos).

Βρήκα το έργο ενδιαφέρον – σίγουρα πιο ενδιαφέρον από την πασίγνωστη «Μικρή Λευκή Αχιβάδα». Για τον γνώστη της κλασικής μουσικής, δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να εντοπιστούν οι επιρροές του συνθέτη. Νομίζω ότι οι επιδράσεις μουσουργών όπως ο Προκόφιεβ, ο Χίντεμιτ, ο Σατί και άλλων, είναι εμφανείς – και ομολογημένες. Δεν το γράφω με διάθεση επίκρισης! Κάθε άλλο, με συνάρπαζε πάντοτε η διαπίστωση του πόσο ο κάθε συνθέτης «πατάει» πάνω σε ό,τι προϋπάρχει, όλοι ανεξαιρέτως οφείλουν την συνθετική τους πορεία, σε βάσεις και θεμέλια οικοδομημένα από δεκάδες συναδέλφων τους. Αυτό είναι πολυ ωραίο, μου θυμίζει κάτι που λέει ο Pascal, δεν πρέπει –γράφει στις Σκέψεις- να λέμε «το έργο μου», αλλά το έργο «μας», αφής στιγμής το κάθε (καλλιτεχνικό για την περίπτωσή μας) έργο προσθέτει μια πινελιά σε μια ζωγραφιά αρχινισμένη ίσως εδώ και αιώνες – αρχινισμένη μεν, αλλά πάντοτε ημιτελής.
Αυτά σε μια πρώτη «ανάγνωση» της Ρυθμολογίας.

Αυτό που μου έκανε εντύπωση στο έργο είναι η μελωδική τόλμη, η συνειδητή αποφυγή «εύκολων» λύσεων, η πάλη με την διακινδύνευση της ρυθμικής δυσκολίας, και το «αναπάντητο» μιας απορίας, ενός καημού που τρέμει στην κόψη της μελωδικής αβεβαιότητας.

Νιώθω πως είναι κρίμα που ο Χατζιδάκις, ο τόσο χαρισματικός, δεν αφιέρωσε περισσότερο χρόνο στην σύνθεση κλασικής μουσικής – θα έβγαιναν αριστουργήματα απ’ τα χέρια του.

Η Ρυθμολογία είναι έργο νυχτερινό, ακούγεται δίχως φως.

A comment by B.Αργ.

2009-12-03T22:09:00.004+02:00

Έλαβα σήμερα ένα ενδιαφέρον "σχόλιο" του Β. Αργ. σε σκέψεις μου της περασμένης εβδομάδας. Το "αναδημοσιεύω" εδώ, για να μην χαθεί στα σχόλια...

Έχω την αίσθηση ότι η καλλιτεχνική δημιουργία όπως και η έμπνευση είναι πολύ δύσκολα ορίσιμες (και η προέλευση τής δεύτερης ακόμα δυσκολότερα προσδιορίσιμη). Το αυτό ισχύει και για τα κριτήρια πειστικότητας (άρα αξίας) μιας ερμηνείας, αφού στην ουσία είναι και αυτή ένα είδος (νέας) δημιουργίας. Η περίφημη "αντικειμενικότητα" στην εκτίμηση της τέχνης είναι κάτι που ποτέ δεν θα υπάρξει... Υπάρχουν όμως δύο σταθερές, που αν δεν οδηγούν στην "αντικειμενικότητα", τουλάχιστον περιορίζουν το αχανές του πλήθους των υποκειμενικών εκτιμήσεων: η πρώτη είναι το consensus των ειδημόνων και η δεύτερη ο χρόνος. Ούτε η πρώτη χωρίς τη δεύτερη, ούτε η δεύτερη χωρίς την πρώτη. Από κοινού οι δύο αυτοί κριτές μπορούν όχι να μας προσδιορίσουν το "γιατί" ένα έργο αξίζει, αλλά να αποφανθούν αν πράγματι αυτό αξίζει ή όχι. Άπαξ και αξίζει, αρχίζει το προσωπικό έργο της κάθε υποκειμενικότητας να εμβαθύνει στην άξια καλλιτεχνική δημιουργία και να ανακαλύψει τον πλούτο της. Ή να πάρει τις αποστάσεις της από αυτό, αναγνωρίζοντας την ασυμβατότητα του γούστου τους. Υπάρχουν πειστικές εξηγήσεις γιατί μια καλλιτεχνική δημιουργία είναι καλή ή όχι... Πλην όμως, όσο συγκεκριμένες και να είναι, παραμένουν σε περιοχές υποκειμενικές ή, στην καλύτερη περίπτωση, περιορισμένα δι-υποκειμενικές. Αντίθετα, οι δύο σταθερές που αναφέραμε, ξεπερνούν κάπως τα όρια του διυποκειμενισμού, έστω κι αν δεν καταφέρνουν να φτάσουν τον χειμερικό στόχο της αντικειμενικότητας. Εξάλλου, αν υπήρχε στην τέχνη αντικειμενικότητα, τότε θα της έλειπε η ελευθερία. Και αν της έλειπε η ελευθερία, τα όρια της ομορφιάς της θα ήταν πολύ στενά...

Β.Αργ.

Nuits de Noel

2009-11-30T22:06:00.003+02:00

Ce fut ainsi que nous gagnâmes les approches de Noël; alors au lieu de partir de la cour du Lion-Rouge, le matin, nous nous mettions en route tous les soirs vers huit ou neuf heures et nous gagnions les quartiers que nous avions choisis. D’abord nous commençons par les squares et par les rues où la circulation des voitures a déjà cessé : il nous faut un certain silence pour que notre concert pénètre à travers les portes closes, pour aller réveiller les enfants dans leur lit et leur announcer l’approche de Noël, cette fête chère à tous les coeurs anglais; puis à mesure que s’écoulent les heures de la nuit nous descendons dans les grandes rues ; les dernières voitures portent les spectateurs des théâtres passent, et une sorte de tranquillité s’établit, succédant peu à peu au tapage assourdissant de la journée ; alors nous jouons nos airs les plus tendres, les plus doux, ceux qui ont un caractère mélancolique ou religieux, le violon de Mattia pleure, ma harpe gémit et quand nous nous taisons pendant un moment de repos, le vent nous apporte quelque fragment de musique que d’autres bandes jouent plus loin : notre concert est fini : « Messieurs et mesdames, bonne nuit et gai Noël ! »
Puis nous allons plus loin recommencer un autre concert. Cela doit être charmant d’entendre ainsi de la musique, la nuit dans son lit, quand on est bien enveloppé dans une bonne couverture, sous un chaud édredon ; mais pour nous dans les rues il n’y a ni couverture, ni édredon : il faut jouer cependant, bien que les doigts s’engourdissent, à moitié gelés ; s’il y a des ciels de coton, où le brouillard nous pénètre de son humidité, il y a aussi des ciels d’azur et d’or où la bise du Nord nous glace jusqu’aux os ; il n’y en a pas de doux et de cléments ; ce temps e Noël nous fut cruel, et cependant pas une seule nuit pendant trois semaines nous ne manquâmes de sortir. Combien de fois avant que les boutiques fussent tout à fait fermées, nous sommes-nous arrêtés devant les marchands de volailles, les fruitiers, les épiciers, les confiseurs : oh ! les belles oies grasses ! les grosses dindes de France ! les blancs poulets ! Voici des montagnes d’oranges et de pommes, des amas de marrons et de pruneaux ! Comme ces fruits glacés vous font venire l’eau à la bouche ! Il y aura des enfants bien joyeux, et qui tout émus de gourmandises se jetteront dans les bras de leurs parents. Et en imagination tout en courant les rues, pauvres misérables que nous sommes, nous voyions ces douces fêtes de famille, aussi bien dans le manoir aristocratique que dans la chaumière du pauvre.
Gai Noël pour ceux qui sont aimés.

[Sans Famille, 1878, Hector Malot]

Simone Dinnerstein plays the "Goldbergs"

2009-11-25T21:23:00.006+02:00

Υπάρχουν αποδεκτά «όρια» στην ερμηνεία και, αν ναι, ποια είναι αυτά, τάχα; Αφορμή της απορίας μου, αυτήν τη φορά, η ηχογράφηση που τούτη τη στιγμή ακούω: η αμερικανίδα πιανίστα Simone Dinnerstein παίζει τις Παραλλαγές Goldberg (Telarc). Το ερώτημα προκύπτει αυθόρμητα ακούγοντας μια ερμηνεία του έργου αρκετά (έως πολύ!) διαφορετική από όλες όσες έχει τύχει μέχρι τούδε να ακούσω.

Η Dinnestein έχει έναν πολύ ιδιαίτερο ήχο, υιοθετεί ασυνήθιστα tempi, και δεν διστάζει να πάρει ελευθερίες όταν το κρίνει σκόπιμο ή επιθυμητό. Αποτέλεσμα αυτού είναι ότι η ηχογράφηση έχει το στοιχείο της έκπληξης, που τόσο λείπει από πάμπολλες ηχογραφήσεις πολυπαιγμένων έργων του ρεπερτορίου. Η Simone Dinnerstein έχει γίνει γνωστή στο ευρύτερο κοινό από έναν άλλο θαυμάσιο δίσκο, μια ζωντανή ηχογράφηση ενός ρεσιτάλ που έδωσε στην Γερμανία. Και εκεί είχα την ευκαιρία να θαυμάσω την καινοτομία των ερμηνειών της – και μάλιστα με το «βάρος» της ζωντανής παρουσίασής τους.

Υπάρχουν λοιπόν όρια στην ερμηνεία; Η πρώτη απάντηση που έρχεται στο νου είναι πως τα όρια αυτά καθορίζονται από την πειστικότητα της εκάστοτε ερμηνευτικής επιλογής. Υπάρχουν ερμηνείες που πείθουν και άλλες που αστοχούν. Αλλά, βέβαια, το αμέσως επόμενο ερώτημα είναι ποια τα κριτήρια πειστικότητας της ερμηνείας. Αυτό που φαίνεται άκρως πειστικό για μένα, μπορεί να προκαλέσει την αδιαφορία ή την αντίθεση κάποιου άλλου. Με άλλα λόγια, είναι η πειστικότητα αντικειμενικό «μέγεθος» ή όχι;

Έχω την αίσθηση πως, ενώ κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την ύπαρξη ενός υποκειμενικού στοιχείου στην έννοια της πειστικότητας, ένα minimum consensus όσον αφορά κάποια θεμελιώδη χαρακτηριστικά μιας ερμηνευτικής προσέγγισης είναι (ή πρέπει να είναι) εξίσου υπαρκτό. Σε σημαντικό βαθμό, τα χαρακτηριστικά αυτά χαράσσονται από τον ίδιο τον συνθέτη μέσα από συγκεκριμένες υποδείξεις επάνω στην παρτιτούρα. Αν αυτές οι υποδείξεις αγνοηθούν, τα αποτέλεσμα θα είναι μια εκκεντρική, αλλοπρόσαλη μανιέρα - και δυστυχώς υπάρχουν γνωστοί και μη εξαιρετέοι μουσικοί που στον βωμό μιας εγωτικής ιδιοτροπίας, δεν διστάζουν να ασελγούν σε μουσικές και παρτιτούρες.

Η ερμηνεία της Dinnerstein, για να επανέλθω, ήταν «στα όρια» της ανεκτής για μένα ερμηνείας του Μπαχ. Αλλά ίσως επειδή «πέτυχε» τα όρια των δικών μου «ορίων», ήταν και τόσο ενδιαφέρουσα! Πήρε το ρίσκο της και δικαιώθηκε.

Youtube: my first attempt...

2009-11-17T17:05:00.021+02:00

Είχα, κάμποσο καιρό τώρα, την επιθυμία να "ανεβάσω" στο internet κάτι δικό μου, να μοιραστώ με γνωστούς τε και αγνώστους την χαρά της μουσικής δημιουργίας, στον βαθμό που μου είναι μπορετό να την προσεγγίσω.

Το ενδιαφέρον με την διαδικτυακή "πραγματικότητα" -τουλάχιστον όσον αφορά στην μουσική- είναι ότι εκθέτεις μεν την ψυχή σου "δημοσία" αλλά διατηρείς μια απόσταση απ΄τα πράγματα, κι' αυτό έχει τα καλά του. Το ενδιαφέρον του θεατή/ακροατή (άρα και το δικό σου - του δημιουργού) στρέφεται περισσότερο στο έργο παρά στο πρόσωπό σου, την προσοχή έλκει περισσότερο η ουσία της μουσικής και λιγότερο η επιφάνεια των όποιων εξωτερικών περισπασμών.

Το βέβαιον είναι ότι το ίντερνετ θέτει νέα δεδομένα στην αισθητική θεώρηση της μουσικής, αφής στιγμής η σχέση δημιουργού και ακροατή τίθεται επί νέων, ανεξερεύνητων ακόμα δεδομένων. Κρίσιμες παράμετροι αυτών των δεδομένων είναι η ταχύτητα, η διαδραστικότητα, καθώς και η παράδοξη εκείνη συνύπαρξη (ή και συναίρεση) αμεσότητας και ανωνυμίας, εγγύτητας και απόστασης.

***

Διάλεξα να παίξω ένα μικρό κομματάκι ενός άγνωστου στους πολλούς Βρετανού συνθέτη ονόματι Roger Quilter (1877-1953). Ήταν και σε μένα άγνωστος, ομολογώ, μέχρι που τον "γνώρισα" μέσα από τρεις χαριτωμένες μεταγραφές για πιάνο που συνέθεσε ο Stephen Hough, ένας πολύ αξιόλογος πιανίστας, με πολυσχιδή δραστηριότητα σε ετερόκλητους τομείς.

Το κομμάτι λέγεται "The Fuschia Tree" και δεν είναι τίποτα άλλο από μια βραχύτατη πλην άκρως εκφραστική μελωδία σε σι ελάσσονα.

Ακούγοντας την μουσική αυτή, έρχεται στο νου εκείνος ο "ορισμός" της μουσικής, που συναντά κανείς στο Πλατωνικό Συμπόσιο: "Έστι ουν μουσική περί αρμονίαν και ρυθμόν ερωτικών επιστήμη"...

Ελπίζω να αρέσει σε όσους τύχει να το ακούσουν...

http://www.youtube.com/watch?v=U3C-XdwmEQk

Milhaud and Faure

2009-11-14T22:02:00.003+02:00

Σήμερα έφτασαν στ’ αυτιά μου ήχοι και μουσικές Γάλλων συνθετών. Άκουσα το πρωί στην ΕΡΑ 3 (στην πολύ αξιολόγη εκπομπή του Χρήστου Μιχαηλίδη) ένα θαυμάσιο κομμάτι του Darius Milhaud με τον περίεργο τίτλο «Le boeuf sur le toit» (το βόδι στη στέγη). Ήταν μουσική για βιολί και πιάνο – δεν κατάφερα να εξακριβώσω εάν πρόκειται για μεταγραφή. Συγκράτησα ωστόσο πως βιολί έπαιζε ο Gidon Kremer – και το παίξιμό του, ακόμα και μέσα στο πλήθος των ακουστικών περισπασμών της πρωινής οδήγησης, πραγματικά έλαμπε από σπιρτάδα και ζωή. Βρήκα το έργο πολύ ενδιαφέρον, πανέξυπνα γραμμένο και ιδιαίτερα πρωτότυπο.
Το δεύτερο έργο που έτυχε να ακούσω αργότερα σήμερα ήταν η πασίγνωστη Pavane του Gabriel Faure. Αυτή η μελωδία έχει έναν παράξενο και υπαινικτικό ερωτισμό, αλλά και μια αβίαστη φυσικότητα – σαν να προϋπήρχε της σύνθεσής της, σαν ο συνθέτης να την ανακάλυψε έτοιμη και εκ των υστέρων, και απλώς την κατέγραψε.

Και πάλι, το αιώνιο ερώτημα. Από πού έρχεται η μελωδία; Προκύπτει ως αποτέλεσμα μόχθου και κοπιαστικής δουλειάς; Είναι απόρροια πηγαίας ενόρασης ή απροσδόκητης έμπνευσης; Αναδύεται μέσα σε ηχητικές συγκυρίες που την βοηθούν να γεννηθεί; Όλα τα παραπάνω, ίσως;

Τα γράφω αυτά, με την μελωδία της Pavane να ηχεί στα αυτιά μου και είναι, θα' λεγες, σαν να μου ψιθυρίζει να σταματήσω να διερωτώμαι για την προέλευσή της και να αφεθώ, με όση απλότητα μου είναι μπορετό, στην ομορφιά της.

Αυτή η μουσική μιλά με τόση εσωτερική ένταση, τόση γαλήνια ικεσία...

Nikolai Lugansky in Athens! (Rach 2)

2009-10-25T21:03:00.006+02:00

Τι αξέχαστη εμπειρία! Να ακούσω στο Μέγαρο Μουσικής έναν πιανίστα που τόσο αγαπώ, και μάλιστα, να μου δοθεί η ευκαιρία να τον γνωρίσω μετά και να πούμε και δυο κουβέντες... Δεν θα έχανα για τίποτα μια τέτοια ευκαιρία! Δεν θέλω να πω πολλά για την ερμηνεία του Λουγκάνσκυ στο 2 Ραχ – μια παρατήρηση μόνο: η τεράστια δυσκολία του έργου είναι πως, έχει παιχτεί καλά τόσες φορές, από τόσους καλούς πιανίστες, ώστε μια ακόμα απλώς «καλή» ερμηνεία δεν σημαίνει και πολλά πράγματα! Αλλά αυτό που άκουσα χθες δεν ήταν απλώς μια «καλή» ερμηνεία – ήταν κάτι εξαιρετικό. Ένας ήχος πλούσιος, δίχως υπέρ το δέον παραχωρήσεις στο συναίσθημα, στιβαρός και τρισδιάστατος, τεχνική εντυπωσιακή.
Είχε την τύχη να τον συνοδεύει μια εκπληκτική ορχήστρα – η Φιλαρμονική της Αγίας Πετρούπολης με Γιούρι Τεμιρκάνοφ. (Στο δεύτερο μέρος έπαιξαν την «Λίμνη των κύκνων» και ήταν πραγματικά εντυπωσιακοί).

Ο Λουγκάνσκυ είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση. Μοιάζει εξαιρετικά κλειστός και συνεσταλμένος άνθρωπος (είχα την ευκαιρία να επιβεβαιώσω αυτή μου την αίσθηση προχθες, στα καμαρίνια του Μεγάρου). Αλλά ο ήχος του έχει μια εσωτερική ένταση που λειτουργεί σαν έκρηξη ηφαιστείου και καθηλώνει τον ακροατή. Να πω επίσης πως μου έδωσε την εικόνα ενός ιδιαίτερα απλού και σεμνού ανθρώπου, πράγμα όχι τόσο σύνηθες για καλλιτέχνες του δικού του βεληνεκούς.
Τον πρωτοάκουσα στα Proms στο Λονδίνο, έπαιξε το 2ο Κοντσέρτο Προκόφιεβ, και με είχε καταπλήξει. Προτείνω σε όποιον ποτέ διαβάσει αυτές τις γραμμές, την ερμηνεία του στο 3ο Κοντσέρτο του Ραχμάνινοφ και τις Σπουδές του Σοπέν.

Πολύ συγκινήθηκα για την ευκαιρία που μου δόθηκε να ακούσω ζωντανά το παίξιμο του Λουγκάνσκυ. Μπορώ δε να πω ότι περισσότερο με συγκίνησε η εμπειρία της παρουσίας του παρά η ποιότητα της ερμηνείας του...

Τόσα χρόνια ακούω ακούραστα αυτά τα έργα, οι νότες των οποίων είναι «σκαναρισμένες» μέσα μου, αποτελούν μέρος της μουσικής μου «ταυτότητας», εάν υπάρχει τέτοιο πραγμα... Τόσες και τόσες φορές με έχουν συντροφεύσει μυστικά, τόσες φορές έχουν "κινήσει" τον συναισθηματικό μου κόσμο. Θυμάμαι χαρακτηριστικά πως, όταν ήμουν στον στρατό, τις ατελείωτες ώρες της σκοπιάς σιγοτραγουδούσα, για να περάσει γρηγορότερα η ώρα, ολόκληρα τα κοντσέρτα αυτά - απ' την πρώτη νότα ως την τελευταία!...

Είναι κρίμα που δεν κατάφερα να παρακολουθήσω τις άλλες δύο συναυλίες με τα Κοντσέρτα του Ραχμάνινοφ. Ειδικά το 1ο Κοντσέρτο θα ήθελα πολύ να το ακούσω παιγμένο από τον εξαιρετικό Γιώργο Λαζαρίδη (με τον οποίο ήμουν συμφοιτητής στο RCM).

Αλλά δεν κατάφερα να πάω... Τίποτε δεν είναι εύκολο εάν έχεις τρία μικρά παιδιά!

three recordings

2009-09-03T20:13:00.004+03:00

Βρήκα λίγο χρόνο σήμερα το απόγευμα, μετά από κάμποσο καιρό, και άκουσα σε τρεις διαφορετικές εκτελέσεις το adagio από το 23ο Κοντσέρτο για Πιάνο του Μότσαρτ. Οι σολίστες: Χόροβιτς, Κόκσις, και Αλίθια ντε λα Ρότσα.

Και οι τρεις παίζουν υπέροχα, αλλά απ’ τις τρεις με κέρδισε αμέσως η τρίτη: Η De Larrocha είχε ήχο βαθιά εκφραστικό, και μια απαλή μουσικότητα που ταίριαζε τόσο με αυτήν την μουσική. Νόμιζα ότι "ειδικευόταν" στην Ισπανική μουσική αλλά να που ο Μότσαρτ της είναι εξαιρετικός, αν κρίνω τουλάχιστον από αυτό που άκουσα.

Αυτό το μέρος είναι τόσο όμορφο, τόσο μαγευτικά όμορφο.

Δεν βρίσκω λόγια...

Rachmaninoff Symphonic Dances: Comment on the Valse

2009-07-23T23:06:00.002+03:00

Το τελευταίο έργο που συνέθεσε ο Ραχμάνινοφ είναι οι περίφημοι συμφωνικοί χοροί. Είναι έργο γραμμένο πρωτοτύπως για ορχήστρα, υπάρχει ωστόσο μια καλή μεταγραφή για δύο πιάνα. Άκουσα το έργο για πρώτη φορά (πάνε κάμποσα χρόνια) στην διασκευή για δύο πιάνα (με Argerich και Rabinovich), και από τα τρία μέρη του ξεχώρισα αμέσως το δεύτερο. Πρόκειται για ένα πολύ παράξενο βαλς, με την σφραγίδα του παράδοξου που πάντα κρύβει κάθε τι γοητευτικό. Πού έγκειται η γοητεία του; Νομίζω, στον «αβέβαιο» χαρακτήρα του. Είναι μεν βαλς, αλλά δεν χαρακτηρίζεται από την άκαμπτη σταθερότητα του ρυθμού. Αντιθέτως, το διακρίνει μια αβεβαιότητα, ένας δισταγμός, μια αόριστη ανησυχία που ενυπάρχει τόσο στον ρυθμό όσο και στην μελωδία. Η τελευταία είναι πραγματικά υπέροχη, θα έλεγα δεν είναι καθόλου «καταφατική» στον χαρακτήρα αλλά γεμάτη ερωτήματα – σαν να αμφιβάλλει για τον εαυτό της (αν μου επιτρέπεται η προσωποποίηση!!). Εκεί εντοπίζω την ομορφιά της – στον απροσδιόριστο αφηγηματικό της χαρακτήρα.

Οι μελωδίες του Ρ είναι βέβαια πάντα μεγάλες σε έκταση – θέλουν τον χρόνο τους-, αυτή εδώ όμως μοιάζει να μην τελειώνει, μένει μετέωρη και εύθραυστη, παράδοξη. Ίσως μόνο στο τέλος, η μελωδία οδηγείται –με τρόπο θα' λεγες βεβιασμένο- στο accelerando της κατάληξης. Ένα αριστουργηματικό μέρος, το πιο εμπνευσμένο από τα τρία κατά την γνώμη μου.

Questions on Mozart

2009-05-08T22:18:00.002+03:00

Έδωσα ένα ρεσιτάλ πιάνου προ ημερών όπου έπαιξα, μεταξύ άλλων, μια σονάτα του Μότσαρτ (σε λα ελάσσονα, Κ331). Για άλλη μια φορά ένιωσα να με πολιορκεί αυτή η δυσερμήνευτη διαφορετικότητα που χαρακτηρίζει το έργο του. Είναι ενδεικτικό – και αυτό θα ήθελα να καταγράψω ως παρατήρηση- ότι ενώ είχα (σε γενικές έστω γραμμές) άποψη για το παίξιμό μου όσον αφορά τους άλλους συνθέτες που ερμήνευσα στο ρεσιτάλ, με τον Μότσαρτ ένιωθα μια πλήρη αδυναμία να σταθμίσω εάν το παίξιμό μου ήταν περισσότερο ή λιγότερο επιτυχές. Σαν να μου έλειπαν τα οποιαδήποτε κριτήρια στάθμισης της ίδιας της ερμηνείας μου. Στο μυαλό μου, ένα κενό, η μουσική του μου ξεφεύγει σαν "πεταλούδας τίναγμα", που λέει ο ποιητής. Μένω πάντα με την απορία.

Γιατί άραγε; Τί είναι αυτό που κάνει την μουσική που έγραψε ο άνθρωπος αυτός τόσο μυστηριώδη, την ερμηνεία της τόσο ριψοκίνδυνη και ανασφαλή;
Δεν έχω απάντηση, ως συνήθως.

Beethoven's Fantasia and my Uncle

2009-01-24T21:29:00.004+02:00

«Χρωστάω» την Φαντασία για Πιάνο, Ορχήστρα και Χορωδία του Μπετόβεν, στον θείο Σωτήρη.

Θα πρέπει να ήμουν μαθητής Γυμνασίου, όταν μου έδωσε μια κασέτα (τότε δεν υπήρχαν σι-ντι) με το έργο αυτό. Ο θείος μου ήταν (και είναι) λάτρης της κλασικής μουσικής, και η παρουσία του στα εφηβικά μου χρόνια υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική για την μουσική μου παιδεία. Πόσα έργα δεν γνώρισα μέσα απ’ τις δικές τους ένθερμες προτροπές! Το «αυτοκρατορικό» κοντσέρτο για πιάνο του Μπετόβεν, το κοντσέρτο του ιδίου για βιολί, την σουίτα «Περ Γκυντ» - είναι έργα που ξεπηδούν εντελώς αυθόρμητα στην μνήμη, μετά από τόσα χρόνια. Ο ίδιος ήταν (και είναι) άνθρωπος βαθύτατης ευαισθησίας, με άπειρα ακούσματα κάθε είδους μουσικής, αλλά και αυτοδίδακτος κιθαρίστας: θυμάμαι κάποια μέρα (πάει καιρός πολύς) που παίξαμε μαζί μια μεταγραφή της Άνοιξης του Βιβάλντι για βιολί και πιάνο – και ο Σωτήρης έπαιξε στην κιθάρα το μέρος του βιολιού!

Σκέφτομαι πόσο σημαντική μπορεί να αποδειχθεί η έγκαιρη χρονικά παρουσία στη ζωή, ενός ανθρώπου με ποιότητα, κριτήρια, ευαισθησίες. Στην φάση της διάπλασης του είναι, στα πολύ κρίσιμα χρόνια της εφηβίας, μια τέτοια παρουσία μπορεί να αποβεί καθοριστική για τις πτυχές εκείνες του χαρακτήρα που διεκδικούν μονιμότητα μέσα μας. Τέτοια, θαρρώ, υπήρξε για την ζωή μου η παρουσία του ανθρώπου αυτού. Μου ενέπνευσε την αγάπη του για την κλασική μουσική και με έκανε να αφουγκραστώ ήχους που έμελλε να κουβαλώ μέσα μου μέχρι σήμερα – ήχους που σίγουρα δεν θα με εγκαταλείψουν έως ότου κλείσω τα μάτια.

Αλλά, ξεκίνησα να μιλάω για την Φαντασία. Την άκουσα χθες μετά από πολλά χρόνια, σε μια συμπαθητική εκτέλεση με τον Serkin στο πιάνο, και την καταχάρηκα! Πράγμα ενδιαφέρον, διότι τα τελευταία χρόνια ο Μπετόβεν με συγκινεί όλο και λιγότερο, βρίσκω κουραστικό το πομπώδες και επιβλητικό στοιχείο που διέπει την ψυχή των έργων της ύστερης ιδίως περιόδου. Αλλά η Φαντασία είναι έργο που έχει ενδιαφέρον, εναλλαγές, ποικιλότητα ψυχικών διαθέσεων και μια χαρούμενη φρεσκάδα. Είχα βρει (πριν πολλά χρόνια) μια μεταγραφή του έργου για πιάνο και χορωδία – Κύριος οίδε που βρίσκεται καταχωνιασμένη η παρτιτούρα αυτή!- και είχα μελετήσει αρκετά το εισαγωγικό μέρος του πιάνου. Καθόλου εύκολο, θυμάμαι. Άραγε, παίζεται το έργο αυτό συχνά σήμερα, στις αίθουσες του κόσμου;

"Thinking" music...

2008-12-20T22:33:00.002+02:00

Ξύπνησα τις προάλλες μέσα στη νύχτα, με μια μουσική να αντηχεί μέσα στο κεφάλι μου. (Ήταν η μεταγραφή για πιάνο του Stephen Hough σε ένα τραγούδι του Quilter). Είναι, βέβαια, εξαιρετικά σύνηθες το φαινόμενο να υπάρχει ή να «κολλάει» μια μελωδία στο νου – συχνά σε ενοχλητικό βαθμό. Αλλά όταν αυτό συμβεί μέσα στον ύπνο έχω παρατηρήσει ότι, προφανώς ελλείψει άλλων ερεθισμάτων, μπορεί το πράγμα να είναι αρκετά πιο έντονο.
Αυτό που μου έκανε εντύπωση τις προάλλες είναι η καθαρότητα της μουσικής που υπήρχε στο κεφάλι μου, η τεράστια εγγύτητα προς το άκουσμά της. Η μελωδία, τα διαστήματα, οι διακυμάνσεις της δυναμικής, όλα "ήταν εκεί".

Δεν είναι, όντως, αξιοπρόσεκτο; Ποια οντολογική υπόσταση έχει άραγε μια μουσική που δεν ακούγεται; Πώς μπορείς να «σκέφτεσαι» ήχους; Πώς, με άλλα λόγια, μπορεί να αναπαράγεται κατά τρόπο όχι ηχητικό μια μουσική; Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον, διότι η μουσική υπάρχει στην πραγματικότητα μόνο όταν ακούγεται, ο «κορμός» της υπόστασής της έχει να κάνει με τον ήχο και με τον χρόνο. Όταν «σκέφτεσαι» μια μελωδία ο ήχος καταργείται. Σε ορισμένες, μάλιστα, περιπτώσεις καταργείται και ο χρόνος- αν για παράδειγμα ονειρευτείς μια μουσική.

Ίσως υπάρχουν απαντήσεις σε όλα αυτά, ίσως η ιατρική να έχει προ πολλού επιλύσει τέτοια ζητήματα. Εικάζω ότι, στην περίπτωση των μελωδιών που «ηχούν» στο κεφάλι, δεν είναι η σκέψη που τις κινητοποιεί αλλά η μνήμη. Κατά τον ίδιο τρόπο που μπορούμε να «δούμε» ή να θυμηθούμε μια φωτογραφία, μια εικόνα, ένα περιστατικό, στο επίπεδο της μνήμης εννοώ, κατά παρόμοιο μηχανισμό, υπάρχουν «χώροι» της μνήμης που "ευθύνονται" για τις μουσικές "καταχωρήσεις". Απλή εικασία, βέβαια.

Αλλά το ερώτημα έχει και φιλοσοφικές προεκτάσεις, αρκετά πιο δυσεπίλυτες – και αρκετά πιο ενδιαφέρουσες. Προεκτάσεις που έχουν να κάνουν με την ουσία της μουσικής –εάν αυτή υπάρχει! Κάπου έχει γράψει ο Glenn Gould ότι music is the most unsubstantial substance, και βρίσκω εύστοχο τον αποφατισμό της παρατήρησής του...

The Goldberg Variations: Variation XXV

2008-12-04T20:38:00.004+02:00

Ποιά είναι, άραγε, η πιο «προσωπική» μουσική στιγμή του Μπαχ;
Η απάντηση, για μένα, απλή και απερίφραστη: είναι η 25η από τις «Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ». Αλλά στο ερώτημα για ποιο λόγο θεωρώ την συγκεκριμένη Παραλλαγή τόσο προσωπική, η απάντηση ούτε απλή είναι, ούτε απερίφραστη. Γιατί κρύβεται σε κόσμους απροσπέλαστους στον λόγο και την γραπτή εκφορά του. Γεννιούνται, όμως κάποιες σκέψεις μέσα μου και θα ήθελα να τις καταγράψω.

Η Παραλλαγή αρχίζει με δυό νότες του αριστερού χεριού, που μεταβάλλουν ριζικά το προηγηθέν κλίμα, επιφέρουν μια αβαρή στατικότητα, απίστευτα υποβλητική. Ελάχιστες φορές, τόσο λιτά εκφραστικά μέσα έχουν δημιουργήσει τόσο ακαριαία μια τέτοια ατμοσφαιρικότητα. Κι’ ύστερα, έρχεται η μελωδία, τόσο ήρεμα νοσταλγική, τόσο άμεσα εκφραστική αισθημάτων θλίψης και μοναξιάς, ώστε καταλαμβάνει τη διάθεση αιφνίδια – αδύνατον να γλιτώσεις από αυτήν.
Αυτή η μελωδία κάτι λέει. Τί να είναι αυτό; Δεν μπορώ να πω. Αλλά έχω τη βεβαιότητα ότι ο Μπαχ κάτι πολύ συγκεκριμένο είχε κατά νου όταν συνέθετε αυτήν την Παραλλαγή, κάτι πολύ απτό ήθελε να διηγηθεί. Κάτι που εικονίζει με μοναδική ενάργεια "στιγμές" εσωτερικής εγκατάλειψης ενώπιον του πόνου ή του θανάτου, κάτι που σχίζει την ύπαρξη στα δύο, κάποιος που πολύ υποφέρει. Λύτρωση δεν μοιάζει να προκύπτει πουθενά στην Εικοστή Πέμπτη Παραλλαγή: η «ιστορία» της τελειώνει –και πάλι- με δύο νότες του αριστερού χεριού, ένα ρε, ένα σολ, νότες παιγμένες βαριά και πένθιμα, ήχοι απαράκλητης θλίψης.

Η επόμενη Παραλλαγή, η Εικοστή Έκτη, είναι ένας άλλος κόσμος, ένας κεφάτος χορός - ύμνος στην ζωή. Μεταβατικό στάδιο μεταξύ των δύο «άκρων» δεν υπάρχει, και αυτό αποτελεί ίσως την δυσκολότερη στιγμή ολόκληρου του έργου, ερμηνευτικά: η ακαριαία εσωτερική μετάβαση από το έρεβος της Εικοστής Πέμπτης, στην εξωστρέφεια της Εικοστής Έκτης Παραλλαγής.

Ποια ερμηνεία έχει πλησιάσει περισσότερο το πνεύμα της παραλλαγής αυτής; Από όσες έχω ακούσει, θα επέλεγα την ηχογράφηση του Glenn Gould, το 1955. Βρίσκω δε εντυπωσιακό πώς ένας τόσο νέος ηλιακιακά άνθρωπος (ήταν μόλις 33 ετών τότε), κατόρθωσε μια ερμηνεία τέτοιας εσωτερικής βαθύτητας.

Remembering College Hall, London, 1999

2008-11-16T20:01:00.003+02:00

Σεπτέμβριος του 1999 σημαίνει για μένα: άφιξη στο Λονδίνο για σπουδές στο Royal College of Music. Μοιάζει απίστευτο που έχουν ήδη περάσει εννέα χρόνια από τότε αλλά στην μνήμη μου (που έχει τους δικούς της χρόνους) όλα είναι ανεξίτηλα αποτυπωμένα σαν να έγιναν πολύ πρόσφατα.
Θυμάμαι λοιπόν σαν να ήταν χθες εκείνο το μουντό φθινοπωρινό πρωινό, που έφτασα στο College Hall – την εστία δηλ. του Κολλεγίου, όπου θα έμενα τα δύο επόμενα χρόνια της ζωής μου. Η Εστία βρισκόταν στο Shepherd’s Bush, ένα μάλλον μέτριο από άποψη ομορφιάς και ασφάλειας προάστιο του δυτικού Λονδίνου: το κτίριο ήταν σχήματος Π, τριών ορόφων, στο μέσον μία υποτυπώδης λιμνούλα. Η πέριξ περιοχή ήταν, σε αντιστοιχία προς τον καιρό, γκρίζα και μίζερη – τα μαγαζιά και τα εστιατόρια, αμφιβόλου καθαριότητας. Το μόνο ενδιαφέρον σημείο της περιοχής ήταν το Ravenscourt Park, ένα συμπαθέστατο, τυπικά λονδρέζικο πάρκο το οποίο διασχίζαμε για να φτάσουμε στον υπόγειο – και από εκεί στο Κολλέγιο, στο South Kensington.
Είναι σαφές πως η πρώτη αίσθηση που γλιστρά μέσα σου ενώπιον μιας τέτοιας πραγματικότητας δεν είναι η θετικότερη δυνατή! Στην θλίψη του περιβάλλοντος χώρου έρχεται να προστεθεί η μοναξιά – είσαι ακόμα άγνωστος μεταξύ αγνώστων-, και η νοσταλγία του τόπου σου και των δικών σου ανθρώπων επιστρέφει πιο επώδυνη. Θυμάμαι πολύ χαρακτηριστικά την πόρτα του δωματίου μου να κλείνει πίσω μου και να μένω μόνος, με δύο μεγάλες βαλίτσες, σε ένα γυμνό και σκοτεινό δωμάτιο. Αρχίζεις να διερωτάσαι τί ακριβώς ήρθες να κάνεις εδώ!
Οι υπόγειοι χώροι της Εστίας ήταν χωρισμένοι σε δωμάτια με κάτι άθλια πιάνα – τα practice rooms, όπως τα λέγαμε. Στον ημιόροφο υπήρχε ένας μεγάλος χώρος με καρέκλες και μια μεγάλη οθόνη τηλεόρασης. Δεξιά της εισόδου, μια μικρή αιθουσούλα συναυλιών με ένα πιάνο με ουρά. Αυτά.
Στους χώρους αυτούς κύλησε μεγάλο μέρος της εκεί ζωής μου. Και βέβαια, οι εντυπώσεις των πρώτων στιγμών αποδείχθηκαν απατηλές – όχι όμως, για τον λόγο αυτό, λιγότερο αληθινές....

Στην Εστία πρωτογνώρισα τους ανθρώπους με τους οποίου έμελλε να δεθώ ιδιαίτερα, με φιλίες που ζουν και καρποφορούν μέχρι σήμερα.
Η ατμόσφαιρα του Κολλεγίου θύμιζε λιγάκι την παλιά τηλεοπτική σειρά Fame. Είμασταν σχεδόν όλοι μουσικοί (υπήρχαν ωστόσο και λιγοστοί [μάλλον άτυχοι...] φοιτητές του Imperial College). Η μουσική ήταν, αναμφίβολα, το συνεκτικό στοιχείο όλων αυτών των τόσο ετερόκλητων ανθρώπων που είχαν μαζευτεί εκεί μέσα από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Μελετούσαμε ώρες πολλές στα practice rooms, κι ύστερα ακούγαμε άλλους που έψαχναν για «κοινό», κι ύστερα πάλι μελέτη, πρόβες κοκ. Δεν ζούσαμε απλώς με μουσική, ζούσαμε την μουσική. Πέρα όμως απ’ τη μουσική, δεν έλειπαν και τα πάρτυ, με αδιάπτωτο κέφι. Ειδικά εμείς οι Έλληνες είχαμε ίσως τα πρωτεία στο ζήτημα αυτό: μαζευόμασταν συνήθως σε κάποια κουζίνα (που ήταν κοινόχρηστοι χώροι) και στήναμε μεγάλα γλέντια. Υπήρχε μια διάχυτη φοιτητική ανεμελιά, υπήρχε αγάπη και αφοσίωση σε αυτό που κάναμε και, επιπλέον, έτυχε να «δέσουμε» όμορφα μεταξύ μας.

Με τον Σπύρο, τη Μόνικα, τη Simona, σύντομα γίναμε αχώριστοι· οι δύο πρώτοι, εξαίρετοι πιανίστες, η τελευταία, μια εκπληκτική Ρουμάνα σοπράνο που σήμερα σταδιοδρομεί στο Λονδίνο. Το πρώτο πράγμα που μου έπαιξε ο Σπύρος λίγο μετά την γνωριμία μας, θυμάμαι, ήταν οι Εικόνες από μία Έκθεση του Μουσόρσκυ – ήταν γι’ αυτόν, αυτό που λένε οι άγγλοι «his white horse». Το ρεπερτόριό του έμελλε να αυξηθεί δραματικά στο Λονδίνο καθώς είχε το χάρισμα να μαθαίνει γρήγορα. Ο Σπύρος έζησε πολύ την δημιουργική χαρά της μουσικής δωματίου, και συνεργάστηκε με πάμπολους μουσικούς –ήταν, για το λόγο αυτό, ο δημοφιλέστερος όλων ημών. Η Μόνικα μελετούσε την τέταρτη σονάτα Προκόφιεβ (την οποία έπαιξε υπέροχα στο τελικό ρεσιτάλ της). Εγώ είχα ξεκινήσει να δουλεύω στον Μπραμς (τα ιντερμέδια έργο 117) και την τελευταία σονάτα του Σούμπερτ. Ήταν μεγάλη ευλογία η ύπαρξη των ανθρώπων αυτών στην δεδομένη χρονική στιγμή. Σ’ αυτούς ήρθε να προστεθεί η Λενιώ, η οποία είχε (και έχει) ιδιαίτερη αγάπη στη σύγχρονη μουσική, πράγμα που την διαφοροποιούσε από όλους σχεδόν τους άλλους. Η Λενιώ έμοιαζε να έχει βρει το «μυστικό» εκείνων των μυστήριων και, για μας, ακατάληπτων ήχων της Gubaidulina (που νομίζω πως μελετούσε εκείνη την εποχή), του Ligetti, του Messian, μάλιστα της χρωστάω τις λιγοστές γνώσεις σύγχρονης μουσικής που έχω. Να αναφέρω ακόμα τον Τίτο, έναν ιδιαίτερα ταλαντούχο πιανίστα με έξοχο μουσικό αισθητήριο (θυμάμαι ακόμα την δουλειά του στις σπουδές Σκριάμπιν ή την ερμηνεία του στην 2η σονάτα Προκόφιεβ, στο ναό του St Martin), την γλυκύτατη Αλεξάνδρα – με την οποία μοιραζόμασταν την ίδια αγάπη για τον Glenn Gould… Αναφέρομαι κυρίως σε Έλληνες, αλλά δεν ήταν λίγοι και οι ξένοι μουσικοί με τους οποίους κάναμε πολύ καλή παρέα και τους θυμάμαι με πολλήν αγάπη.

Περάσαμε αλησμόνητα χρόνια – ίσως τα τελευταία του βίου χρόνια φοιτητικής αμεριμνησίας και ξεγνοιασιάς... Και νομίζω πως όλοι θυμόμαστε το κτίριο εκείνο της Goldhawk Rd με την ίδια νοσταλγία...

The secret of music: Martino Tirimo's Recital

2008-11-01T13:07:00.002+02:00

Για τον δάσκαλο Μαρτίνο Τιρίμο έχω γράψει από αυτήν τη θέση στο παρελθόν. Το ρεσιτάλ πιάνου του μεγάλου αυτού πιανίστα που είχα την χαρά να παρακολουθήσω στο Μέγαρο Μουσικής της προάλλες, μου δίνει την ευκαιρία να γράψω δυό λόγια για τον σολίστα Τιρίμο.
Στην πρόσφατη συναυλία του, ο πιανίστας επέλεξε να ερμηνεύσει δύο κολοσιαία έργα της πιανιστικής φιλολογίας: την τελευταία σονάτα του Σούμπερτ και την φαντασία του Σούμαν. Τα δύο μεγάλα έργα πλαισίωναν, στο μεν πρώτο μέρος οι ανάλαφροι χοροί του βιενέζου συνθέτη, στο δε δεύτερο, ένα βραχύ έργο του Περικλή Κούκου. Δύσκολο πρόγραμμα! Δύσκολο για τον πιανίστα αλλά και για το κοινό. Ίσως να είναι αυτή, μία αιτία που το Μέγαρο ήταν μόνο κατά το ήμισυ γεμάτο. Οι σημερινές συνθήκες (στην Ελλάδα τουλάχιστον) δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για μουσική τόσου «όγκου», τόσο ως ουσία όσο και ως διάρκεια.

Επί της ουσίας τώρα: οι χοροί του Σούμπερτ αποδόθηκαν ανάλαφρα, με σαφώς επεξεργασμένη αίσθηση του βιενέζικου ρυθμού και στυλ. Δεν γνώριζα το έργο αλλά το βρήκα εξαιρετικά χαριτωμένο.
Ακολούθησε, όπως είπαμε, η τελευταία σονάτα του ίδιου συνθέτη. Πρόκειται για την μεγαλύτερη σονάτα του (ίσως, μάλιστα, πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα έργα στο είδος του) και πιθανόν η σημαντικότερη όλων. Η ερμηνεία του Τιρίμου ήταν για μένα μια αποκάλυψη. Από κάποιο σημείο και ύστερα συνέλαβα τον εαυτό μου να έχει πάψει να παρακολουθεί το έργο σε μουσικό και ερμηνευτικό επίπεδο: είχε συντελεστεί μια εσωτερική, ανεπίγνωστη στροφή προς ανώτερες υπαρξιακές σφαίρες, πολύ πέρα από όποια stricto sensu μουσική «ανάγνωση». Το πιάνο του Μαρτίνου άγγιξε, στο έργο αυτό, βάθη που μόνο ένας μεγάλος πιανίστας μπορεί να πλησιάσει. Πώς όμως να μιλήσω για αυτά τα βάθη όταν είμαι τόσο ξένος προς αυτά;...

Τα τραγούδια χωρίς λόγια του Κούκου δεν με κέρδισαν εκ πρώτης ακρόασης – παρόλο που εκτιμώ απεριόριστα την μουσική του. Θα ήθελα να το ακούσω και πάλι, ο Κούκος ανήκει στους συνθέτες που αξίζει να τους αφιερώσεις χρόνο.
Και τέλος η Φαντασία του Σούμαν. Δεν ανήκει στα πολύ αγαπημένα μου έργα του Σούμαν (προτιμώ την Creisleriana, ή τα Kinderszenen), αλλά και πάλι, ο Τιρίμος ερμήνευσε το έργο με τόση πειθώ και τόση διαφάνεια ιδεών, ώστε το αποτέλεσμα με κέρδισε πλήρως.
Με το τέλος της Φαντασίας, είχαμε όλοι μεγάλη ανάγκη να ακούσουμε κάτι πιο ελαφρύ! Στο βουβό μας αίτημα, ο Μαρτίνος ανταποκρίθηκε, παίζοντας το πρώτο κομμάτι από τα Kinderszenen και, εν συνεχεία, ένα βαλς του Σοπέν.

Εκείνο το βράδυ, για άλλη μια φορά, συνειδητοποίησα την διαφορά ανάμεσα στον «καλό» και τον «μεγάλο» πιανίστα. Ο πρώτος έχει τεχνική, ερμηνευτική άποψη, ωραίο ήχο. Ο δεύτερος πάει πέρα από αυτά, στοχεύει πέρα και απ’ τη μουσική ακόμα. Για να μπορέσει κανείς να το νιώσει αυτό, απαιτείται ευρύτατη καλλιέργεια: θέλει γνώσεις (ουσιαστικές, όχι ακαδημαϊκές) λογοτεχνίας, ποίησης, ζωγραφικής... Δεν αρκούν οι πολύωρες μελέτες, ούτε τα όποια ακούσματα, ούτε το όποιο ταλέντο. Αυτό, νομίζω, είναι ένα πρόβλημα σήμερα: η λογική της εξειδίκευσης και της μονομερούς ενασχόλησης, οδήγησε στην ανάδειξη πλήθους καλών (ή και εξαιρετικών) πιανιστών· σφράγισε όμως την πρόσβαση σε ανώτερες καταστάσεις – τέτοιες που επιτρέπουν να χαρακτηρίσει κάνεις έναν μουσικό, «μεγάλο».

Υπ’ αυτήν την έννοια, το ρεσιτάλ του Μαρτίνου Τιρίμου, ενός από τους ελάχιστους «μεγάλους» της εποχής μας, στέλνει και ένα μήνυμα προς την νεώτερη γενιά: μήνυμα που έχει να κάνει με τις αληθινές επιλογές, τις συνετές προτεραιότητες.

Byzantine and Russian Church Music in St Tryfon

2008-10-05T20:17:00.006+03:00

Σήμερα το πρωί η τηλεόραση είχε απευθείας μετάδοση της Συνοδικής (το λέω καλά;) Θείας Λειτουργίας από τον άγιο Τρύφωνα Παλλήνης. Αφορμή της σύναξης ήταν η άφιξη στην Ελλάδα λειψάνων του αγίου Σεραφείμ του Σάροφ. Στην λειτουργία έψαλλε εκ δεξιών μια αρκετά πολυμελής βυζαντινή χορωδία και εξ αριστερών, μια ρωσική χορωδία - οι δύο χορωδίες έψαλλαν εναλλάξ.

Βρήκα πολύ ενδιαφέρουσα την συνύπαρξη εντός των ίδιων λειτουργικών πλαισίων δύο τόσο διαφορετικών ακουσμάτων. Και μου δόθηκε η ευκαιρία να κάνω μια σύγκριση μεταξύ των δύο ειδών εκκλησιαστικής μουσικής, όχι φυσικά στο επίπεδο μιας ενδεχόμενης υπεροχής της μίας ή της άλλης (θα ήταν ανούσιο κάτι τέτοιο - αν και συχνά επιχειρείται...), αλλά στην διάσταση των ιδιαιτεροτήτων που κάθε άκουσμα έχει.

Η αίσθησή μου ήταν ότι η ρωσική εκκλησιαστική μουσική αγγίζει βαθιά την καρδιά, τουλάχιστον στην συναισθηματική της "εκδοχή". Είναι μουσική με βαθύτατη ευαισθησία, και με μια κρυφή νοσταλγία, τόσο χαρακτηριστική στην ρωσική παράδοση. Από πολλές απόψεις καταλαβαίνω καλύτερα αυτήν την μουσική, διότι οι κανόνες της βασίζονται στο τονικό σύστημα (βλ. κλασική μουσική) και έτσι μπορώ πιο άνετα να την παρακολουθήσω. Επίσης, πρόσεξα ότι η χροιά της φωνής είναι ιδιαίτερη, πιο βαθιά και ίσως πιο "οπερατική". Γενικά, το άκουσμα έχει όγκο και μεγαλοπρέπεια, χωρίς ωστόσο να στερείται (σε μουσικό επίπεδο) μια κάποια πρωτόλεια απλότητα. (Φυσικά, οι Λειτουργίες που έχουν γράψει οι Τσαϊκόφσκυ και Ραχμάνινοφ είναι άλλη ιστορία).

Απ' την άλλη η βυζαντινή μουσική έχει την ιδιαιτερότητα ότι υπάρχουν διάφορες "σχολές" απόδοσης των ύμνων, με σημαντικές μεταξύ τους αποκλίσεις- σε σημείο που, εάν δηλώσεις ότι αγαπάς την βυζαντινή μουσική θα πρέπει να διευκρινίσεις "ποια" απ' όλες έχεις κατα νου! Προσωπικά, βρίσκω την σχολή του Σίμωνα Καρά (με σημερινό συνεχιστή τον Λυκούργο Αγγελόπουλο) ως την αξιολογότερη και πιστότερη όλων. Σήμερα στον άγιο Τρύφωνα τέτοια ήταν η βυζαντινή μουσική που άκουσα.

Η βυζαντινή μουσική έχει έναν αφάνταστο μελωδικό πλούτο - η μελωδική της γραμμή κινείται οριζόντια με κινήσεις που μου θυμίζουν κυματισμό. Υπάρχει ένας εσωτερικός ρυθμός σε αυτήν την μουσική, που δεν έχει σχέση με την μετρική ενός σολφεζ (αλλάζει διαρκώς) αλλά που όμως διέπει συνεκτικά τη σύνθεση. Για τούτο, φαίνεται πως για να ψάλλεις βυζαντινα θα πρέπει να έχεις μια πολύ καλή αίσθηση του ρυθμού.

Επιπλέον, δεν θα χαρακτήριζα την βυζαντινή μουσική ιδιαίτερα συναισθηματική - εδώ εντοπίζω και την κύρια διαφορά της από την ρωσική. Θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί ως περισσότερο "προσευχητική" μουσική, κατά την έννοια ότι ενέχει το στοιχείο της κατάνυξης (όταν βέβαια αποδίδεται σωστά), αφού κουβαλά και μια μακραίωνη παράδοση με βαθιές πνευματικές ρίζες. Ο δε τρόπος της γραφής της είναι ριζικά διαφορετικός από την δυτική μουσική αλλά όχι λιγότερο ενδιαφέρων.

Σήμερα το πρωί μου δόθηκε η ευκαιρία να ακούσω και τις δύο "μουσικές" στον φυσικό τους χώρο (την εκκλησία) και θα έλεγα ότι ήταν αρκετά συγκινητικό να ακούς δύο ήχους τόσο διαφορετικούς, καθένας με το δικό του πνευματικό βάρος, που όμως αμφότεροι αποτελούν τις υψηλότερες δημιουργικές εκφράσεις της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό και την ανάγκης του πρώτου να στραφεί στον δεύτερο, εκφράζοντας μουσικά την προς Εκείνον δοξολογία.

Proms 2008: Nikolai Lugansky plays Rach 3

2008-09-18T20:10:00.003+03:00

Φέτος στα Proms του Λονδίνου, παίχτηκαν όλα τα κοντσέρτα για πιάνο του Ραχμάνινοφ, από ιδιαίτερα αξιόλογους καλλιτέχνες. Κατάφερα να ακούσω την εκπληκτική ερμηνεία του Τρίτου Κοντσέρτου από τον μεγάλο Ρώσο πιανίστα Nikolai Lugansky. Η αρχική μου "γνωριμία" με τον Λουγκάνσκι ήταν μέσα από την εξαίρετη δουλειά του πάνω στις Etudes του Chopin. Εν συνεχεία, τον άκουσα στα προπέρσινα Proms αυτή την φορά με το Δεύτερο Κοντσέρτο του Προκόφιεβ, αλλά και σε άλλες συναυλίες και ηχογραφήσεις του.

Αυτό που βρίσκω ιδιαίτερα ελκυστικό στην φυσιογνωμία του είναι η εσωτερική του σοβαρότητα, η οποία αντανακλά κάτι που δεν είναι καθόλου αυτονόητο: το ότι παίρνει στα σοβαρά την μουσική, έχει αίσθημα ευθύνης απέναντί της, πράγμα που φυσικά, "περνά" και στο παίξιμό του. Σπάνια ακούει κανείς τόσο λεπτοτεχνουργημένη μελωδική γραμμή, τόση επιμονή στη λεπτομέρεια (έχω συγκεκριμένα κατά νου το Allegro Scherzando από το τρίτο μέρος του παραπάνω κοντσέρτου του Ραχμάνινοφ), τόση έμφαση στην ανάδειξη αυτού που ο συνθέτης επιθυμεί.

Διακινδυνεύω την εκτίμηση ότι και σαν άνθρωπος, ο Νικολάϊ Λουγκάνσκι θα πρέπει να είναι εξίσου σοβαρός και μετρημένος, ξένος προς κάθε εξεζητημένη εκκεντρικότητα. Μαθαίνω ότι μαθήτευσε δίπλα στην Τατιάνα Νικολάγιεβα, πως είχε ένα σοβαρό ατύχημα που παρα λίγο να του στερήσει την δυνατότητα να παίζει, ότι, παρά ταύτα, με ισχυρότατη δύναμη θελήσεως επανήλθε στο πιάνο κερδίζοντας, μάλιστα, τον φημισμένο διαγωνισμό Τσαϊκόφσκι. Ζει στην Μόσχα με την γυναίκα του και τα δύο του παιδιά... (Μου αρέσει αυτό, η οικογενειακή ζωή για έναν μουσικό είναι "σημείο" εσωτερικής ισορροπίας).

Το Τρίτο Ραχ του Λουγκάνσκι (από το bbc) ήταν εξαίσιο, το άκουσα με μεγάλη συγκίνηση - ίσως και λόγω των προσωπικών "δεσμών" που νιώθω να έχω με το συγκεκριμένο έργο. Πόσο θα ήθελα να ήμουν στο Royal Albert Hall, να μετάσχω και εγώ στις ενθουσιώδεις επεφημίες του κοινού που αποθέωνε για αρκετή ώρα τον μεγάλο αυτό μουσικό!

Θέλω τώρα να βρω λίγο χρόνο να ακούσω τον Stephen Hough (θα γράψω γι' αυτόν κάποια άλλη στιγμή), στο Δεύτερο Κοντσέρτο του ίδιου Ρώσου συνθέτη, επίσης στα φετεινά Proms. Και θα επανέλθω!

contemplating a possible piano recital program...

2008-08-14T09:50:00.003+03:00

Μοιάζει να καταλήγω σε ένα πρόγραμμα που, συν Θεώ, θα παίξω κάπου τον επόμενο χειμώνα. Ήθελα εξαρχής να μην παίξω «μεγάλα» έργα αυτήν την φορά – σε διάρκεια εννοώ. Είναι κάποια μικρά κομμάτια που κατά καιρούς έχω μελετήσει για δική μου ευχαρίστηση και σκέφτηκα πως δεν θα ήταν άσχημη ιδέα να τα παρουσιάσω κάποτε σε κόσμο…

Έτσι, η σκέψη μου είναι να παίξω στην αρχή μια σονάτα Μόταρτ, αυτήν σε λα ελάσσονα που τόσο αγαπώ. Είχα παίξει (ακριβέστερα, δοκιμάσει να παίξω...) πριν μια δεκαετία, αλλά, ως γνωστόν, με τα κλασικά έργα δεν «τελειώνεις» ποτέ – πάντα έχουν κάτι καινούριο να σου πουν, κάτι άδηλο να σου φανερώσουν, κάτι κρυφό να σου εκμυστηρευτούν. Μελετώ λοιπόν τον Μότσαρτ με μεγάλη αγάπη. Αλλά και με σαφή μέσα μου επίγνωση του ρίσκου που κρύβει αυτή η μουσική. Μου φαίνεται πως ποτέ δεν θα καταφέρω να παίξω καλά αυτό το έργο, αλλά επιμένω να προσπαθώ. Φαίνεται πως η αγάπη μου είναι μεγαλύτερη από τον φόβο μιας πιθανής αποτυχίας... Και η αγάπη έξω βάλλει τον φόβον - κάπως έτσι δεν το λέει;;

Τα κομμάτια που έχω κατά νου είναι: Σούμπερτ, Impromptu σε σολ ύφεσι, Ravel, Ondine (από τον Gaspard), εν συνεχεία τρία κομμάτια Rachmaninoff, (Etude, Prelude, Moment musical), τρία Prokofiev (from Romeo and Juliet), και, αν μπορέσω, τρεις μεταγραφές…

Ήδη παίζω τα έργα αυτά σε ένα μέτριο επίπεδο. Αλλά η απόσταση που χωρίζει το «άσχημα» από το «μέτρια» είναι ασυγκρίτως μικρότερη από αυτήν που χωρίζει το «μέτρια» από το «καλά». Που σημαίνει ότι έχω πολύ δρόμο μπροστά μου…

Rachmaninoff, again...

2008-05-17T14:48:00.003+03:00

Είχα χρόνια να παίξω Ραχμάνινοφ.
Υπήρξε ο αγαπημένος συνθέτης των εφηβικών μου χρόνων και νομίζω πως ήδη στα δεκαπέντε μου χρόνια είχα ακούσει το σύνολο του πιανιστικού του έργου. Είχα εξαρχής ξεχωρίσει το Τρίτο Κοντσέρτο, που τόσο αγάπησα απ’ την πρώτη στιγμή, και που με αξίωσε ο Θεός να παίξω… Αλλά αγάπησα και τα υπόλοιπα κοντσέρτα του, καθώς και ένα σημαντικό μέρος της μουσικής του για πιάνο! Οι (μεγάλες) μελωδικές γραμμές του ήταν τόσο Ρώσικες στο χαρακτήρα, που, ακούγοντας τη μουσική του, ήταν σαν να διάβαζα Ντοστογέφσκι ή Πάστερνακ – το ίδιο ρώσικο πάθος, η ίδια ρωσική μελαγχολία.

Αλλά εδώ και επτά χρόνια δεν μελέτησα τίποτε καινούριο του Ραχμάνινοφ. Νομίζω πως είχα παίξει τις Παραλλαγές Κορέλι στο Λονδίνο το 2001, και έκτοτε... τίποτε.
Προ ενός περίπου μηνός, δεν ξέρω γιατί, αλλά μου γεννήθηκε και πάλι η επιθυμία να παίξω δική του μουσική. Έκανα λοιπόν μια επιλογή 2 πρελουδίων, 2 etudes-tableaux και 2 moments musicaux. Ίσως αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν το δεύτερο μέρος ενός μελλοντικού ρεσιτάλ – ποιος ξέρει;
Από τα έξι αυτά έργα, νομίζω το αρτιότερο μουσικά είναι το Πρελούδιο σε φα δίεσι ελάσσονα. Ο Neushaus, διάβαζα κάπου, θεωρούσε αυτό το πρελούδιο ως το αξιολογότερο όλων– και έχει δίκιο. Εδώ οι διάρκειες είναι μεγάλες, η μελωδία λιτή, εκφραστική μεγάλου συναισθηματικού βάθους και πλούτου, τόσο στις στιγμές της γαλήνης όσο και στο απελπισμένο ξέσπασμα της μεσαίας ενότητας. Η δυσκολία για τον ερμηνευτή είναι να καταφέρει να πλάσει μια «συνεχή» μελωδία, ένα συνεκτικό «όλον», πράγμα διόλου εύκολο για το πιάνο (ένα βιολί θα μπορούσε πολύ ευκολότερα να αποδώσει αυτή τη μουσική).

Δύσκολα αυτά τα έργα! Απαιτούν πολύωρη αφιέρωση, ανέφικτη για τα δικά μου δεδομένα. Αλλά, ελπίζω πως κάτι θα βγει στο τέλος... Άλλωστε στην μελέτη της μουσικής, το ταξίδι δεν αξίζει λιγότερο απ’ την Ιθάκη. Δεν ξέρω αν θα φτάσω στην Ιθάκη, αλλά τουλάχιστον απολαμβάνω το ταξίδι!

Mozart, Sonata for Two Pianos in D

2008-03-27T21:13:00.003+02:00

Άκουγα τις προάλλες την σονάτα του Μότσαρτ για δύο πιάνα σε ρε. (Σε μια ζωντανή ηχογράφηση με Ρίχτερ και Μπρίτεν). Πόση είναι η χαρά που αναβλύζει από το έργο αυτό! Αλλά σκεφτόμουν, καθώς άκουγα, πόσες εκφάνσεις της χαράς ξεπηδούν από τη σονάτα αυτή. Η χαρά εδώ, δεν είναι κάτι μονοσήμαντο, κάτι που προσλαμβάνει μία συναισθηματική μόνο «εκδοχή»· πολύ περισσότερο, η χαρά εδώ εκφράζεται ως καλειδοσκόπιο χρωμάτων, ως ηχητική πανδαισία, ως πληρότητα ζωής.

Και στο αριστουργηματικό τρίτο μέρος (allegro molto), η μελωδική λεπτότητα και ελαφράδα μιλά και πάλι για χαρά – στην πιο ανόθευτη μορφή της. Είχα διαβάσει κάπου πως ένα παιδί μπορεί να ερμηνεύσει Μότσαρτ καλύτερα από έναν μεγάλο. Δεν ξέρω αν αυτό είναι αλήθεια, αλλά στα σίγουρα, η μουσική του Αμαντέους έχει μιαν άπεφθη παιδικότητα που ίσως καλύτερα μπορεί να νιώσει ένα παιδί. Η χαρά της μουσικής του βρίσκεται στην γνήσια, την αληθινή αλλά συνάμα και ανεξήγητη παιδικότητά της.

Κοιτώντας το χαμόγελο ενός παιδιού μπορείς να καταλάβεις πολλά για τον Μότσαρτ...

Richter: the Enigma by Bruno Monsaingeon

2008-02-28T21:12:00.003+02:00

Πόσες φορές δεν έχω παρακολουθήσει (με την ίδια συγκίνηση) αυτό το εξαιρετικό ντοκυμαντέρ... Πόσο δεν αιχμαλωτίζουν την καρδιά μου οι αρχικές και τελικές συγχορδίες της τελευταίας σονάτας του Σούμπερτ με τις οποίες αρχίζει και τελειώνει η ταινία... Νομίζω – και ας μου συγχωρεθεί η συναισθηματική υπερβολή- πως πρόκειται για το πλέον πετυχημένο κινηματογραφικά πορτρέτο μουσικού που έχει γίνει ποτέ.

Ο Σβιατοσλάβ Ρίχτερ και ο Γκλεν Γκούλντ είναι οι πιανίστες που περισσότερο με έχουν εμπνεύσει μουσικά. Αυτό είναι ενδιαφέρον, διότι έχουν τελείως διαφορετικές προσωπικότητες, έζησαν τελείως διαφορετικές ζωές (συμπίπτουν στην βαθιά μοναξιά όμως...) και το παίξιμό τους οριοθετεί κόσμους αρκετά ασύμβατους προς αλλήλους. Αλλά, ακριβώς εκεί βρίσκεται το καίριο σημείο που με γοητεύει: στην ετερότητα του ήχου τους. Στο γεγονός δηλαδή πως στο παίξιμό τους έχει τόσο άμεσα «περάσει» το στίγμα της προσωπικότητάς τους, ώστε ακούγοντας τους να μπορείς δίχως δισταγμό να πεις: «Αυτός είναι Γκούλντ» ή «είναι Ρίχτερ». Πράγμα που αποτελεί ζητούμενο στην δική μας εποχή –κατά την οποία πλεονάζουν εξαίρετοι πιανίστες αλλά μοιάζει να λείπουν οι αυθεντικοί μουσικοί.
Όσον αφορά στο ντοκυμαντέρ, να σημειώσω δυό λόγια και για το ομότιτλο βιβλίο που εξέδωσε ο Bruno Monsaingeon: το πιο ενδιαφέρον μέρος του βιβλίου (δυστυχώς αμετάφραστο στα ελληνικά) είναι ο πρόλογός του: εκεί, ο συγγραφέας καταγράφει ολόκληρη την ιστορία της γέννησης της ταινίας – και είναι συναρπαστική η αφήγησή του. Συνιστώ την αγορά αυτού του βιβλίου μόνο για τον πρόλογό του.

Έχω μέσα μου μια απορία που θα ΄θελα να γράψω: γιατί όλοι αυτοί οι μεγάλοι πιανίστες (ή έστω πολλοί εξ αυτών) ήταν τόσο ταλαιπωρημένοι ψυχικά άνθρωποι; Γιατί από την ζωή του Ρίχτερ αναβλύζει τόση πίκρα; Γιατί ο μεγαλύτερος (λένε) πιανίστας που υπήρξε ποτέ, έπασχε από κατάθλιψη και στα στερνά του γυρνούσε από ξενοδοχείο σε ξενοδοχείο, αναζητώντας -μάταια- εσωτερική γαλήνη; Γιατί ο Glenn Gould είχε μια τόσο παράξενη και αφύσικη ζωή – κλεισμένος ολημερίς σε ένα στούντιο, ζωή μίζερη και ασφυκτικά πνιγηρή;... Από τις ζωές και των δύο μουσικών μοιάζει να απουσίαζε η γαλήνη, η απλότητα, το φως. Γιατί; Υπάρχουν απαντήσεις;...

"Romanticism and Tango" for Piano and Cello

2008-02-06T21:15:00.000+02:00

Πήγα σε μια ωραία συναυλία την Δευτέρα το βράδυ στον «Παρνασσό». Δύο πολύ καλοί μουσικοί, ο Γιάννης Μιχαηλίδης στο πιάνο και ο Δημήτρης Γούζιος στο τσέλο, έπαιξαν ένα πρόγραμμα με θεματικό άξονα «Ρομαντισμός και Τανγκό».

Επρόκειτο για έναν ενδιαφέροντα συνδυασμό ρομαντικής μουσικής, μεταγραφών του τσελίστα γνωστών θεμάτων από την σύγχρονη μουσική και τον κινηματογράφο, και τανγκό του Πιατσόλα.
Ξεχωρίζω την αισθαντική ερμηνεία του δεύτερου μέρους της σονάτας του Ραχμάνινοφ καθώς και τον εσωτερικό παλμό του τελευταίου έργου, του Libertango – απ’ τα γνωστότερα έργα του Piazzola. Είχα την αίσθηση, πάντως, πως ορισμένες μεταγραφές του Γούζιου δεν «λειτουργούσαν» καλά – εγώ θα τις επεξεργαζόμουν αρκετά διαφορετικά εάν είχα το συγκεκριμένο υλικό.

Η συνεργασία των δύο μουσικών ήταν καθ’ όλα άψογη – παίζουν χρόνια μαζί και αυτό συντελεί στην επίτευξη μιας βουβής εσωτερικής συνεννόησης που κατακτάται μόνο με τον χρόνο. Η συνεννόηση για την οποία μιλώ δεν έχει να κάνει μόνο με τον συγχρονισμό των οργάνων σε ζητήματα tempo· αφορά κυριώτατα στην κοινή ζύμωση του ήχου, στην μουσική σύγκραση της μελωδίας, στην κοινή βιωματική ενατένισή της. Αυτά κατακτώνται μόνο με τον χρόνο – δεν αρκούν οι πρόβες. Την κοινή αυτή συνεννόηση κρατώ κυρίως ως «δώρημα» της συναυλίας αυτής.

Concert

2008-01-27T11:51:00.000+02:00

Έλειψα πολύ καιρό!
Είναι αλήθεια ότι ο χρόνος που μπορώ να διαθέσω στην ακρόαση μουσικής φαίνεται πως διαρκώς λιγοστεύει: οι οικογενειακές και επαγγελματικές υποχρεώσεις δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για τέτοιες κατ’ ιδίαν στιγμές.
Υπήρχε όμως ένας ακόμα λόγος...
Την περασμένη Τετάρτη είχα ένα ρεσιτάλ στον «Παρνασσό» και, για άλλη μια φορά, για είκοσι περίπου μέρες προ της συναυλίας, έζησα αυτήν την παράξενη ψυχική στάση απώθησης προς ό,τι έχει σχέση με μουσική. Δεν ήθελα να ακούσω ή να παρακολουθήσω απολύτως τίποτε! Πάντοτε πριν από συναυλίες μου συμβαίνει αυτό και ίσως οφείλεται στο διαρκώς αυξανόμενο άγχος που συσσωρεύεται μέσα μου όσο η κρίσιμη ημερομηνία γίνεται εγγύτερη. Ακόμα και τα έργα που πρόκειται να παίξω σιγά-σιγά αντιπαθώ – στο τέλος πρέπει να καταβάλω σημαντική ψυχική προσπάθεια για να αναστήσω μέσα μου την αγάπη που (φυσικά) τρέφω προς αυτά. Παράξενα πράγματα!
Αν κάποιος τύχει και διαβάσει ποτέ αυτές τις γραμμές και αισθάνεται πως έχει βιώσει αντίστοιχα αντιφατικά και παράδοξα συναισθήματα, τον παρακαλώ να καταθέσει και την δική του μαρτυρία εδώ - θα είναι μια παρηγοριά!
Έτσι, τώρα που η συναυλία τελείωσε, ελπίζω να μπορέσω να επανέλθω με την ίδια αγάπη στο μουσικό μου ημερολόγιο – τουλάχιστον μέχρι τον ερχομό κάποιας επόμενης συναυλίας...

Marc-Andre Hamelin plays Alkan

2007-12-19T20:02:00.000+02:00

Άκουσα σήμερα (στο αυτοκίνητο όπως πάντα – μοιάζει να είναι το μόνο μέρος όπου μπορώ πλέον να ακούω μουσική!) τον Marc-Andre Hamelin να παίζει Alkan· συγκεκριμένα, ο δίσκος περιέχει το Κοντσέρτο για σόλο πιάνο και το έργο Troisieme recueil de chants, και τα δύο του Γάλλου συνθέτη.
Βρήκα το εξώφυλλο του δίσκου (της Hyperion) αισθητικά ιδιαίτερα απωθητικό – μια αποκρουστική εικόνα που, νομίζω, προδιαθέτει πολύ αρνητικά και, πάντως, δεν κατανοώ τους λόγους της ύπαρξής της.

Το πρώτο που εντυπωσιάζει τον ακροατή του Κοντσέρτου για σόλο πιάνο είναι η υπερβατική τεχνική δυσκολία του. Το δεύτερο, η υπερβατική ...ευκολία με την οποία ο Hamelin υποτάσσει όλο αυτό το πελώριο υλικό. Δεν είναι υπερβολή, νομίζω, να λεχθεί πως ο Marc-Andre είναι από τους πολύ μεγάλους πιανίστες της εποχής μας, σε επίπεδο δε δεξιοτεχνίας μπορεί να συγκριθεί ίσως μόνο με τον Arcadi Volodos ή τον Kissin. Πέρα όμως από την εντυπωσιακή τεχνική άνεση του Hamelin, παρατήρησα πως ο ήχος του έχει όγκο και πλαστικότητα, οι τεχνικές δυσκολίες του έργου δεν θέτουν εμπόδια στις εκφραστικές δυνατότητες του πιανίστα και τις αντίστοιχες απαιτήσεις του έργου. Τί τεράστια αποθέματα ψυχικής και σωματικής αντοχής πρέπει να έχει κανείς για να μπορέσει να παίξει ενώπιον κοινού ένα τέτοιο έργο! Θα έλεγα πως είναι τέτοιος ο τεχνικός, ποσοτικός και χρονικός όγκος του έργου (μόνο το πρώτο μέρος διαρκεί περίπου μισή ώρα!) ώστε για να μπει κανείς στην περιπέτεια της εκμάθησής του θα πρέπει πολύ να το αγαπάει – ειδάλλως είναι μάταια η όποια απόπειρα.
Προσωπικά, δεν μπορώ να πω ότι το έργο του Alkan με κέρδισε απολύτως. Υπήρχαν οπωσδήποτε στιγμές πολύ αξιόλογες μουσικά· επίσης, το έργο είναι πιανιστικά ιδιαίτερα καλογραμμένο και θα είχα μεγάλη περιέργεια να δω τις νότες του.

Χριστούγεννα σε λιγότερο από μια βδομάδα! Δύσκολο να μην νιώσεις την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της γιορτινής προσδοκίας. Αλλά, ακόμα δυσκολότερο να ζήσεις την ατμόσφαιρα της προσδοκίας στην διάσταση της αληθινότητάς της. Μακρυά από εγκεφαλικά στερεότυπα και συναισθηματικές υπεκφυγές.

"Great Performances" and Beethoven's Violin Concerto

2007-12-10T21:35:00.000+02:00

«Μεγάλες Παραστάσεις», ήταν ο τίτλος της εκπομπής που παρακολούθησα χθες, Κυριακή το μεσημέρι, από την ΕΤ-1.
Αγνοούσα την ύπαρξη αυτής της εκπομπής και αναρωτιέμαι πόσες έχω χάσει μέχρι σήμερα. Είναι, βλέπεις, τόσο ελάχιστες εκπομπές οι αφιερωμένες στην κλασική μουσική ώστε δεν υπάρχει η πολυτέλεια να χάνεις κάποια από αυτές!
Η (κατά βάση ιστορικού περιεχομένου) εισαγωγή του Αλέξη Κωστάλα ήταν προσεγμένη και ζωντανή στο ύφος της παρουσίασής της, απαλλαγμένη από κάθε ίχνος πόζας ή ακαδημαϊσμού. Το έργο που παρουσίασε ήταν το Κοντσέρτο για Βιολί και Ορχήστρα του Μπετόβεν, από μια συναυλία του Μεγάρου Μουσικής, με σολίστα τον Σίμο Παπάνα και την Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, με διευθυντή τον Βλαδίμηρο Συμεωνίδη.

Δεν έχω πρόθεση να γράψω εδώ «κριτική» στην συναυλία. Ούτε τις γνώσεις έχω, ούτε την απαραίτητη κατάρτιση για κάτι τέτοιο. Νομίζω, πάντως, ότι όποιος αποπειράται να γράψει μουσική κριτική θα πρέπει να στέκεται, κατ’αρχάς, με μεγάλο σεβασμό προς τον άνθρωπο ή τους ανθρώπους που αγωνίστηκαν, στο μέτρο των δυνατοτήτων τους, να κάνουν επί σκηνής, ό,τι καλύτερο μπορούσαν. Μόνο εάν έχεις την εμπειρία της έκθεσης σε κοινό, μονο εάν έχεις νιώσει το μέγεθος του άγχους να σε συνθλίβει, τότε μόνο μπορείς να έχεις πείρα της δυσκολίας με την οποία είναι αντιμέτωπος ο μουσικός, από την οποία και απορρέει ο δικός σου σεβασμός προς αυτόν. Είναι πολύ εύκολο να παρακολουθώ την συναυλία από την άνεση της πολυθρόνας μου και να εκφέρω ανέξοδα τις κρίσεις μου γι’ αυτό που άκουσα – δεν είναι έτσι;

Στο μουσικό μου ημερολόγιο, για να επανέλθω, θα ήθελα να καταγράψω μονάχα κάποιες σημειώσεις-εντυπώσεις μου απ’ αυτό που είδα και άκουσα.
Να πω ότι μου άρεσε πολύ ο ήχος του Παπάνα – τον βρήκα μεστό, ώριμο, δουλεμένο. Το έργο είναι εξαιρετικά δύσκολο αλλά ο σολίστ έμοιαζε να έχει τιθασεύσει το απαιτητικό μέρος του βιολιού, η δε ερμηνευτική του πρόταση μού φάνηκε άκρως πειστική. Ο μόνος ενδοιασμός μου (και έχω κατά νου το πρώτο μέρος) έγκειται στο tempo που επέλεξε ο μαέστρος: το βρήκα λιγάκι στατικό, σαν να εμπόδιζε την μουσική φράση να ελευθερωθεί με άνεση και φυσικότητα. Η ένδειξη του συνθέτη είναι allegro ma non troppo και το tempo που άκουσα μού φάνηκε λίγο σαν moderato! Το Rondo, συναρπαστικό κι αέρινο.

Pascal and Prokofiev

2007-11-29T20:37:00.000+02:00

Λέει κάπου ο Pascal ότι δεν θα θα πρέπει να μιλά κανείς για το έργο του σε πρώτο ενικό (η μουσική μου, το κείμενό μου κοκ) αλλά σε πρώτο πληθυντικό, καθώς κάθε πνευματικό δημιούργημα κουβαλά εντός του πλήθος ανθρώπων που προηγήθηκαν και των οποίων η πνευματική προσφορά δεν εξαντλείται στο δικό τους έργο αλλά κυοφορείται μυστικά (ή και φανερά) στο νου και την έκφραση των κατοπινών.
Τα γράφω όλα αυτά γιατί, ακούγοντας χθες βράδυ το Δεύτερο Κοντσέρτο για πιάνο του Προκόφιεβ, έπεσα πάνω σε μια μελωδία λίγων δευτερολέπτων (προς το τέλος του Τέταρτου μέρους) όπου ήταν ξεκάθαρη η επιρροή της ... βυζαντινής μουσικής, με το αριστερό χέρι κατ’ ουσίαν να ισοκρατεί!

Η πρόταση του Πασκάλ δεν περιγράφει απλώς μια αναμφίλεκτη αλήθεια· θέλει, νομίζω, να «δείξει» προς ένα φρόνημα – την στάση που καλόν είναι να τηρεί ο δημιουργός απέναντι στο έργο του: αυτό δεν είναι ατομικό του αυθύπαρκτο κατασκεύασμα – αιτία ελλοχεύοντος κομπασμού και έπαρσης, είναι ένα λιθαράκι προσωπικής συνεισφοράς σε κάτι που υπάρχει ήδη και που αποτελεί συλλογικό πνευματικό κατόρθωμα, ζώντων και τεθνεώτων. Αυτό δεν μειώνει το προσωπικό στοιχείο, την ιδιαιτερότητα του κάθε δημιουργού ή την (πιθανή) ριζική πρωτοτυπία του έργου. Μεταθέτει ωστόσο το προσωπικό, το ιδιαίτερο, το ριζικά νέο, στη διάσταση ενός φρονήματος απλότητας και ταπείνωσης, η οποία τα ομορφαίνει χωρίς να τα αναιρεί.

Να σημειώσω, για την ιστορία, ότι η ηχογράφηση του Δεύτερου Κοντσέρτου που άκουγα ήταν με τον Γεβγκένι Κίσσιν και την Φιλαρμονική της Αγίας Πετρούπολης – μια ζωντανή ηχογράφηση από τα Proms του 1998. Εξαιρετική συναυλία, ο Κίσσιν από τους πολύ μεγάλους πιανίστες της εποχής μας – και όχι μόνο.

Marc-Andre Hamelin and his Cadenza on Lizst's 2nd Rhapsody

2007-11-23T20:58:00.000+02:00

Παρασκευή απόγευμα, η κατ’ εξοχήν ώρα κατά την οποία την κόπωση της ημέρας, της ώρας και της εβδομάδας αντιπαλεύει ο ενθουσιασμός (το κοντινότερο στη λέξη excitement ουσιαστικό που διαθέτει η Ελληνική), το φτερούγισμα της καρδιάς μπρος στο επερχόμενο διήμερο. Οι ρυθμοί και ο τρόπος της ζωής παρασύρουν (έτσι το νιώθω) σε μια ατέρμονα μελλοντική ενατένιση του επερχομένου, εις βάρος μιας παροντικής βίωσης του γενομένου. (Ή μήπως είναι καθαρά προσωπικό το στοίχημα;)
Εν πάση περιπτώσει...

Άκουγα αυτές τις μέρες, για πολλοστή φορά, την cadenza που έγραψε ο πιανίστας Marc-Andre Hamelin στην Δεύτερη Ουγγρική Ραψωδία του Lizst. Σκέφτομαι πως είναι ωραίο να μπορεί κάποιος ερμηνευτής να συνθέτει ο ίδιος την cadenza του έργου που παίζει (αυτό ισχύει κατά βάση για τα κλασικά κοντσέρτα), για δύο λόγους: πρώτον, του δίνεται η δυνατότητα να «λειτουργήσει» ως συν-δημιουργός, καταθέτοντας μια δική του «πρόταση» –πέρα απ’ την ερμηνευτική. Δεύτερον, η απόπειρα γραφής μιας τέτοιας μουσικής αποτελεί μια καλή «εισαγωγή» στον κόσμο της σύνθεσης, αφης στιγμής έχει κανείς στα χέρια του κάποιο δεδομένο πρωτογενές μουσικό υλικό και πάνω σ’ αυτό χτίζει, άρα τα πράγματα είναι κάπως πιο εύκολα.

Η cadenza του Hamelin έχει φαντασία, ευρηματικότητα, και, προ πάντων, ρίσκο: αποφεύγεται η πεπατημένη της ρομαντικής «σύμβασης» του έργου, καθώς ο πιανίστας συνδυάζει τα προηγηθέντα θέματα με μια εκφραστική τόλμη που είναι μεν ριψοκίνδυνη (αφού είναι υπαρκτός ο κίνδυνος της αναίρεσης σύνολου του έργου) αλλά, που, εν προκειμένω, τον δικαιώνει αφού το προσωπικό στοιχείο της συμβολής συμπορεύεται, οριακά έστω, με το «πνεύμα» της ραψωδίας. Στους αντίποδες βρίσκεται η αντίστοιχη δεξιοτεχνική πλην συμβατική απόπειρα των Horowitz και Volodos. (Μπορεί κανείς να βρει την ραψωδία με τον Hamelin και στον δικτυακό χώρο youtube.com).

Ο Hamelin αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση μουσικού, που μου έχει κινήσει το ενδιαφέρον τελευταίως και σκοπεύω να επανέλθω, αφού ακούσω και την ηχογράφηση που έκανε σε έργα Alkan.

Childhood Memory

2007-11-15T21:37:00.000+02:00

Οφείλω την αγάπη μου στην κλασική μουσική σε ένα έργο.
Θα πρέπει να ήμουν δώδεκα ετών όταν, εξερευνώντας την μικρή δισκοθήκη του σπιτιού, ανακάλυψα ένα γαλάζιο κουτί που περιείχε κάμποσους δίσκους με μουσική Τσαϊκόφσκι, παιγμένη από Κάραγιαν και Φιλαρμονική Βιέννης. Ο πρώτος δίσκος που έβαλα να ακούσω ήταν το Πρώτο Κοντσέρτο για Πιάνο. Σολίστ, ο Σβιατοσλάβ Ρίχτερ.

Δυσκολεύομαι να περιγράψω τα συναισθήματα που με κατέκλυσαν στο άκουσμα αυτής της μουσικής. Ήταν σαν ένας πρωτόγνωρος κόσμος ήχων και αισθημάτων να εισέβαλε μέσα μου καταλαμβάνοντας πλήρως το είναι μου. Δεν ξέρω πόσες δεκάδες ή εκατοντάδες φορές άκουσα από τότε εκείνον το δίσκο. Γεγονός πάντως είναι ότι, λίγο μετά το παρθενικό εκείνο άκουσμα, μου γεννήθηκε η επιθυμία να παίξω το έργο, είχα μάλιστα το θράσος να ζητήσω απ’ τον πατέρα μου να αγοράσει τις νότες! Έκτοτε, άκουγα πάντοτε το έργο παρακολουθώντας τις νότες, έφτασα δε στο σημείο να γνωρίζω όλο το έργο απ’έξω – θα μπορούσα να γράψω από μνήμης το μέρος του πιάνου. Φυσικά, δεν κατάφερα να παίξω το έργο. Λίγα ήταν τα σημεία του που μπορούσα να τιθασεύσω. Αλλά η παρουσία του Κοντσέρτου στη ζωή μου νομίζω ότι υπήρξε καθοριστική για την έλξη που έκτοτε ένιωσα προς τη μουσική και δη προς το πιάνο αλλά και την μετέπειτα πορεία μου.
Θυμάμαι πως έβρισκα το μέρος του πιάνου τόσο απίθανα γραμμένο, τόσο εντυπωσιακά δύσκολο, τόσο όμορφο, ώστε η όποια, ατελής και αφελής, προσπάθειά μου να συλλαβίσω τις νότες στο πιάνο, μου γεννούσε μέγα ενθουσιασμό.
Σίγουρα, ήταν η πρώτη του βίου αληθινή γνωριμία με το Ωραίο αλλά και η πρώτη στη ζωή αφύπνιση του συναισθηματικού κόσμου. Μεγάλη υπόθεση!
Μέχρι σήμερα, στο άκουσμα των εναρκτήριων επιβλητικών συγχορδιών του πιάνου (Allegro ma non troppo e molto maestoso), νιώθω την ίδια με τότε πλημμυρίδα συναισθημάτων, μαζί και μια κάποια κρυφή νοσταλγία για τα παιδικά χρόνια και τα παρθενικά ακούσματα που τα αγκάλιασαν.

Thoughts on the Nature of Tonality

2007-11-08T20:29:00.000+02:00

Μιλούσα με μια φίλη μουσικό από τη Θεσσαλονίκη, η οποία μου μετέφερε μια πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση κάποιου κοινού γνωστού –επίσης μουσικού: κάθε μουσικός φθόγγος, έλεγε η παρατήρηση, έχει μια ιδιαίτερη «υπόσταση», παραπέμπει σε κάποιο εντελώς δικό του σημαινόμενο. Βρήκα την πρόταση συναρπαστική και είχα εξαρχής την αίσθηση ότι περιέγραφε μια αλήθεια – όσο και αν αυτή ήταν εξαιρετικά αόριστη και συγκεχυμένη.

Ο δικός μου προβληματισμός είχε ξεκινήσει από το ζήτημα της επιλογής της τονικότητας ενός έργου και τις συνέπειες που έχει μια αλλαγή σε αυτήν [transposition]: Το αποτέλεσμα θα είναι απολύτως ίδιο αλλά και απολύτως άλλο! Όσο εξηγήσιμο είναι το πανομοιότυπο του αποτελέσματος, άλλο τόσο ανεξήγητη είναι η διαφορετικότητα που τελικά προκύπτει.
Τί, λοιπόν, ορίζει την ιδιαιτερότητα κάθε τονικότητας, κάθε ήχου ή φθόγγου; (Δεν αναφέρομαι στην φυσική/μαθηματική αλλά την εσωτερική διάσταση). Υπάρχουν ποικίλες «συναισθηματικές ιδιότητες» που έχουν κατά καιρούς δοθεί σε νότες αλλά δεν υπάρχει κανένα απολύτως επιχείρημα που να τις πλαισιώνει. (Για ποιο λόγο να δεχτώ ότι η Μι ελάσσονα είναι «τραγικότερη» από την Μι ύφεσι κοκ;)

Αλλά το ερώτημα παραμένει:
Γιατί επιλέγεται μια τονικότητα και όχι κάποια άλλη; Γιατί ο Μότσαρτ γράφει την Μεγάλη Λειτουργία του σε Ντό ελάσσονα και όχι σε Ρε; Με ποιο κριτήριο συνθέτει ο Ραχμάνινοφ το Τρίτο κοντσέρτο σε Ρε ελάσσονα;
Ριψοκινδυνεύω την εξής (ίσως βλακώδη) εικασία: φαίνεται πως υπάρχει κάποιοι αδιόρατη σχέση ανάμεσα στην εκάστοτε μουσική έμπνευση και την πραγμάτωσή της σε συγκεκριμένη τονικότητα. Η μελωδία «συλλαμβάνεται» σε συγκεκριμένη τονικότητα και σε αυτήν αποτυπώνεται. Το ποια θα είναι αυτή η τονικότητα φαίνεται πως έχει σχέση με το ίδιο το περιεχόμενο της εκάστοτε μουσικής. Με άλλα λόγια: η μουσική υπαγορεύει την τονικότητα. Το κάθε έργο γεννιέται «μιλώντας» την γλώσσα μιας «μητρικής» τονικότητας.

Είναι αλήθεια ότι οι έγκυροι μουσικολόγοι έχουν ερευνήσει σε βάθος τους «λόγους» της εκάστοτε τονικότητας, στα έργα των μεγάλων συνθετών. Φερ' ειπείν, ο Alfred Einstein, στο εξαιρετικό βιβλίο του «Mozart, his character, his work» αφιερώνει ένα κεφάλαιο στο ζήτημα: Mozart’s choice of keys.
Αλλά φαίνεται ότι, για άλλη μια φορά, μόνο «περιφερειακές» απαντήσεις μπορούν να δοθούν στα ερωτήματα αυτά. Ο κεντρικός πυρήνας του ζητήματος φαντάζει απροσπέλαστος.

On Bach's Second Partita

2007-11-02T21:23:00.000+02:00

Από τις παρτίτες για πιάνο του Μπαχ περισσότερο αγαπώ την Δεύτερη. Επέλεξα να την παίξω στο δίπλωμά μου, το 1997, και, δίχως να την έχω έκτοτε ξανααγγίξει, την μελετώ και πάλι τώρα (δέκα χρόνια μετά...).
Η μουσική του Μπαχ (όπως και κάθε μουσική αυτής της περιόδου) παρέχει στον ερμηνευτή ανεξάντλητα αποθέματα ερμηνευτικών επιλογών: δεν είναι, θαρρώ, μόνο η ανυπαρξία δυναμικών ή άλλων ενδείξεων που χαρίζει την απλοχωριά αυτή. Είναι κάτι ουσιαστικότερο – πρόκειται για την ίδια την υφή της μουσικής που την καθιστά ιδιαίτερα εύπλαστη στα χέρια και το νου ενός πιανίστα με φαντασία.

Το πρώτο μέρος αρχίζει με ένα Grave-Adagio σε ντο ελάσσονα. «Αυστηρές» συγχορδίες, ατμόσφαιρα σκοτεινή, μελωδία που ψάχνει σπασμωδικά το δρόμο της, μέχρι που τον βρίσκει στο andante που ακολουθεί: εδώ αρχίζει ένας μακρύς μονόλογος –σαν να απελευθερώνεται ο «σπασμός» του εναρκτήριου adagio και να ξεχύνεται ελεύθερη πια η αφήγηση της ιστορίας που είχε, κομπιαστά, αρχινήσει. Έξαφνα, το andante δίνει τη θέση του σ’ ένα (εικαζόμενο) allegro, οπότε η ταχύτητα και η ένταση πολλαπλασιάζεται κατά τρόπο εκρηκτικό (έτσι, τουλάχιστον, μ' αρέσει να το βλέπω!), μέχρι το τελειωτικό κορύφωμα της ελαττωμένης συγχορδίας που σημαίνει την κατάληξη του πρώτου αυτού συναρπαστικού μέρους.

Αλλά το κορυφαίο σημείο του έργου είναι η αργή Sarabande. Η μουσική εδώ προσλαμβάνει μια ψυχική εσωτερικότητα της οποίας το νόημα δεν προσεγγίζεται περιγραφικά, μόνο βιώνεται με τους δικούς του όρους. Συχνά μου έχει τύχει, ακούγοντας ή παίζοντας Μπαχ, να βρεθώ απέναντι σε στιγμές τέτοιων εσωτερικών αποκαλύψεων. Ίσως η κορυφαία όλων να είναι η Εικοστή Πέμπτη Παραλλαγή από τις «Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ» - αλλά ας μη μιλήσω τώρα γι’ αυτήν.

Άραγε, τί να ένιωθε ο Μπαχ όταν έγραφε αυτήν την Sarabande; Μέσα από ποια απάτητα μονοπάτια οδηγήθηκε σ’αυτήν; Να προέκυψε ως αποτέλεσμα συστηματικής επεξεργασίας ή στιγμαίας έμπνευσης; Κι όταν το μέρος ολοκληρώθηκε και παίχτηκε για πρώτη φορά, να’ χε, άραγε, ο Μπαχ αίσθηση πως κάτι πραγματικά σημαντικό είχε μόλις συντελεστεί για την ανθρωπότητα;;

Piano Masterclasses with Martino Tirimo: A Window Into Music

2007-10-27T12:05:00.000+03:00

...Θυμάμαι με πολλή νοσταλγία τα σεμινάρια πιάνου που παρέδιδε στο Λονδίνο ο Μαρτίνος Τιρίμος, τον καιρό που σπούδαζα στην πόλη αυτή. Για όσους δεν τον έχουν ακουστά, να πω πολύ απλά ότι πρόκειται για έναν από τους αληθινά μεγάλους πιανίστες της εποχής μας. Είχα την τύχη να τον συναναστραφώ και μπορώ να μιλήσω εξίσου ένθερμα και για την ανθρώπινη ποιότητά του: άνθρωπος ζεστός, γλυκύς, με βαθιά καλλιέργεια. Όμορφη ψυχή.

Τα σεμινάρια γίνονταν στο Morley College, ένα (μάλλον παρακμιακό) κολέγιο κάπου στο Waterloo, κάθε Τρίτη βράδυ, και τα παρακολουθούσαν περί τα δέκα άτομα, στην πλειοψηφία τους φοιτητές. Η διαδικασία ήταν η συνήθης για τέτοια σεμινάρια: προεπιλέγονταν τρία άτομα, που είχαν καταλλήλως ετοιμαστεί, και ο Μαρτίνος τούς άκουγε και σχολίαζε – κάτι σαν «ιδιαίτερο ενώπιον κοινού».
Η αίθουσα σχετικά μικρή -στο μέγεθος μιας σχολικής τάξης-, περιμετρικά τζάμια θολά από τη λονδρέζικη υγρασία και το κρύο, στη μέση δύο Steinway, κάπου στο βάθος ένας μαυροπίνακας με πεντάγραμμα.

Τα μαθήματα συχνά εξελίσσονταν σε μουσική μυσταγωγία - όχι τόσο λόγω του επιπέδου των μαθητών όσο, κυρίως, λόγω της αστείρευτης μουσικής έμπνευσης του δασκάλου τους. Ο Τιρίμος μπορούσε κυριολεκτικά να μεταμορφώσει την ερμηνευτική προσέγγιση ενός έργου. Ήταν τόσο εύστοχες οι παρατηρήσεις του, τόσο εύγλωττος ο τρόπος που ανέλυε σημεία της μουσικής, τόσο καίριες οι επισημάνσεις του και η έμφαση του στην ουσιώδη λεπτομέρεια, ώστε τα βράδια της Τρίτης ήσαν για μένα ώρες αληθινά αναντικατάστατες.

Αλλά, το πιο σημαντικό απ’ όλα ήταν ότι, μέσα απ’ τα μαθήματα του Μαρτίνου έπαιρνες μια κάποια γεύση-υποψία της αληθινής ουσίας της μουσικής, με άλλα λόγια, ξέφευγες από τα μαθησιακά πλαίσια του πράγματος, για να εισέλθεις «σε λιμένας πρωτοειδωμένους», εκεί όπου ενοικεί η οντολογία της μουσικής – αυτό που είναι όντως. Συνειδητοποίησα, αίφνης, ότι το ζητούμενο από την ερμηνεία ενός έργου βρισκόταν πέρα και απ’ τις νότες και απ’ τον χρωματισμό, το νόημα ενυπήρχε σε μια «συνολικότητα» που άγγιζε σφαίρες εντελώς απρόσιτες στον λόγο ή ακόμα και το συναίσθημα, απολύτως προσβάσιμες, ωστόσο, από κάποιον (ας μου επιτραπεί να πω), γνώστη του «λόγου των ήχων» - και τέτοιος είναι ο Μαρτίνος Τιρίμος. Πόσο τρομερά σημαντικό είναι αυτό! Ώρες επίμοχθης μελέτης ατελείωτες πάνε περίπατο αν το «παράθυρο» προς την αλήθεια της μουσικής παραμένει αόρατο ή κλειστό. Το ενδεχόμενο μιας αίσθησης ματαιοπονίας είναι υπαρκτό, ίσως και αναπόφευκτο – και προέκυπτε κάποιες φορές και στα σεμινάρια: Ξοδεύεις άπειρο χρόνο για να μάθεις τις νότες, άλλο τόσο για να αποδώσεις όσο μπορείς τις ερμηνευτικές ενδείξεις, και να που είσαι μονάχα στην αρχή. Τουλάχιστον, η «αρχή» αυτή δεν είναι εκ του μηδενός αλλά σημαίνει την είσοδο σε μια άλλη διάσταση, αυτήν για την οποία μίλησα πιο πάνω. Αλλά επειδή δεν είμαστε όλοι τόσο προικισμένοι, ούτε και έχει δοθεί σε όλους αυτό το τάλαντο στον ίδιο βαθμό, δύσκολο είναι να ξεφύγεις από την απογοήτευση με την οποία σε φέρνει αντιμέτωπο η ανεπάρκειά σου. Όπως και να’ χει, η ψυχρολουσία που συχνά παίρναμε όταν παίζαμε στον Τιρίμο τελικά λειτουργούσε ευεργετικά. Διότι, με το τέλος του μαθήματος, το «παράθυρο» ήταν όχι μόνο ορατό αλλά (πολύ συχνά) και ανοιχτό στην θέα ανεξερεύνητων οριζόντων.

Νομίζω, εκεί έγκειται το μεταμορφωτικό «άγγιγμά» του στην μουσική που του παίζαμε εκείνα τα βράδια της Τρίτης, φερέλπιδες εμείς, πλην αδαείς, πιανίστες...

On Beethoven's Appasionata

2007-10-22T20:52:00.000+03:00

Προχθές, με την καταιγίδα να μαίνεται έξω απ’ το παράθυρό μου, ήρθε ξαφνικά στο νου μου το τελευταίο μέρος της Appasionata –μιας από τις ωραιότερες σονάτες για πιάνο του Beethoven. Δεν ξέρω (ποτέ δεν ξέρω) ποιοι ήταν οι αόρατοι συνειρμοί που με έφεραν σ’ αυτή τη μουσική, ήταν όμως η ίδια αυτή μουσική που συνειρμικά μου θύμησε το φοβερό περιστατικό που αφηγείται ο Ferdinand Ries, μαθητής του Beethoven, ο οποίος και έζησε μιαν εκπληκτική εμπειρία σχετικά με το έργο τούτο.

Αντιγράφω από την «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος» του Π. Κανελλόπουλου το σχετικό απόσπασμα σε (λίγο άτσαλη) δική του μετάφραση. Αφηγείται, λοιπόν, ο Ries: «Σ’ έναν περίπατο, όπου περιπλανηθήκαμε τόσο, ώστε επιστρέψαμε στο Dobling, όπου κατοικούσε ο Μπετόβεν, μόλις στις οκτώ, μουρμούριζε σ’ όλο το δρόμο με τον εαυτό του ή και ούρλιαζε πού και πού, όλο κι’ από την αρχή, δίχως να τραγουδάει ορισμένες νότες. Όταν τον ρώτησα τί πράγμα ήταν αυτό, μου είπε: ‘Μου ήρθε ξαφνικά στο νου ένα θέμα για το τελευταίο allegro της Σονάτας’ [εννοεί την Απασιονάτα]. Όταν μπήκαμε στο δωμάτιο, έτρεξε δίχως να βγάλει το καπέλο του στο πιάνο. Εγώ κάθησα σε μια γωνιά και γρήγορα με ξέχασε. Τουλάχιστον μία ώρα εμάνιαζε επάνω στο νεό, τόσο ωραίο Φινάλε της Σονάτας αυτής. Τέλος σηκώθηκε, ξαφνιάστηκε, βλέποντάς με ακόμα εκεί, και είπε: ‘Σήμερα δεν μπορώ να σας δώσω μάθημα. Πρέπει ακόμα να εργασθώ...’».

Και σχολιάζει πολύ όμορφα ο Κανελλόπουλος: «Τί ευτυχισμένος πρέπει να’ταν ο Φέρντιναντ Ρίης, είκοσι μόλις ετών την ώρα εκείνη (1804)! Παρευρέθηκε – πράγμα, που είναι ζήτημα, εάν έχει συμβεί άλλη φορά σ’ ολόκληρη την ιστορία του κόσμου – στην σύλληψη και, ύστερα, στην γέννηση ενός θαυμάσιου ‘τέκνου’ μιας μεγαλοφυίας»...

Mozart, Piano Concerto no 17, K 453

2007-10-17T19:49:00.000+03:00

Όντας στην “ατμόσφαιρα” του βιβλίου για τον Μότσαρτ (βλέπε παρακάτω), άκουσα στο αυτοκίνητο το Κοντσέρτο για Πιάνο με αριθμό 17, Κ 453. Είχα πολλά χρόνια να ακούσω το έργο (θυμάμαι ήταν μια απ’ τις πρώτες (πάλαι ποτέ) κασέτες ήχου που αγόρασα...) και μου έκανε εντύπωση ότι ανακάλυψα καινούρια «κοιτάσματα», που είχαν διαφύγει της προσοχής μου στο παρελθόν. (Παρένθεση. Aυτό φαίνεται πως ισχύει γενικώτερα: Ακούς, για παράδειγμα, ένα μουσικό έργο και η αρχική αίσθηση που σου αφήνει είναι ίσως ουδέτερη. Τυχαίνει να ξανακούσεις το ίδιο έργο κάποια άλλη στιγμή, ίσως μετά από χρόνια, και ακαριαία σε γοητεύει! Φαίνεται πως υπάρχει κάποια άδηλη στιγμή κατά την οποία ο «χρόνος» του έργου τέμνει τον δικό σου – και το αποτέλεσμα είναι αυτή η άμεση μεταστροφή των αισθημάτων προς αυτό).

Θέλω να σταθώ στο Δεύτερο Μέρος του έργου (Andante), που είναι και το πιο αξιόλογο, κατά τη γνώμη μου. Βρήκα πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι στο μέρος αυτό υπήρχαν σαφώς οριοθετημένες «στιγμές» (που χωρίζονταν από αρκετά μεγάλες παύσεις) καθεμιά από τις οποίες είχε τον δικό της ιδιαίτερο χαρακτήρα, χωρίς ωστόσο να στερεί την ενότητα και την ομοιογένεια από το σύνολο.
Έτσι, μετά την αρχική έκθεση του λιτού θέματους, έχουμε μια πρώτη δραματική έκρηξη (νομίζω σε σολ ελάσσονα). Εν συνεχεία, σειρά έχει ένα τοπίο μοναξιάς και θλίψης: το πιάνο, μόνο, παίζει την μελωδία (σε ρε ελάσσονα) η οποία έχει μια μοναδική λιτότητα, στην έκφρασή της. Από τέτοιες μελωδίες είναι αδύνατον να ξεφύγεις, αιχμαλωτίζουν τη διάθεσή σου όπως η μουσική υπόκρουση μιας ταινίας - υπό μία έννοια μεταμορφώνουν τη ζωή σε «ταινία», εφόσον μεταθέτουν την δεδομένη σχέση μας με τα πράγματα και τον κόσμο, στη δική τους αισθητική διάσταση. Ο χρόνος και ο τρόπος της μελωδίας εισβάλλει μεταμορφωτικά στον χρόνο και τον τρόπο της ζωής.
Τέλος, έρχεται μια μετατροπή λυτρωτική (σε μί ύφεση μείζονα;), σχεδόν θριαμβευτική, που οδηγεί στην ολοκλήρωση του μέρους.

Η ποικιλία των εικόνων, η διακριτότητα της εναλλαγής τους και η σχέση που τις συγκροτεί σε σύνολο, αυτά ήταν τα στοιχεία που με εντυπωσίασαν σε αυτό το μέρος.

Πιανίστας στην ηχογράφησή μου είναι ο Alfred Brendel, τον οποίο θεωρώ καλό ερμηνευτή αυτής της μουσικής (με Marriner και St Martin-in-the Fields).

Robbins-Landon: "1791: Mozart's Last Year"

2007-10-14T20:13:00.000+03:00

Τελείωσα σήμερα ένα ενδιαφέρον βιβλίο κάποιου H. C. Robbins Landon, με τίτλο: "1791: Mozart's last year" (Flamingo Editions). Πρόκειται για μια αναλυτική περιγραφή του τελευταίου - και κατά τα φαινόμενα πιο συνταρακτικού - έτους της ζωής του συνθέτη. Το χρονικό συνδυάζει εύστοχα την αμεσότητα και ζωντάνια του ύφους με μια αυστηρά ακαδημαϊκή προσέγγιση, πράγμα όχι αυτονόητο!

Σημεία που συγκράτησα από την ανάγνωση: η συγκλονιστική περιγραφή της "γέννησης" του Requiem: γνώριζα βέβαια το αληθινό ιστορικό πλαίσιο, όχι όμως και το γεγονός ότι έχει σωθεί μέχρι σήμερα τέτοιο πλήθος (συχνά ετερόκλητων) πηγών γύρω απ' το ζήτημα. Δεν γνώριζα, φερ' ειπείν, ότι η "μυθοποίηση" του έργου είχε ξεκινήσει σχεδόν με το θάνατο του Μότσαρτ ή ότι η αλήθεια αποκαταστάθηκε μόλις το 1964 - δηλ. 172 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του αριστουργήματος.

Ο συγγραφέας θεωρεί ότι ο πρώιμος θάνατος του Μότσαρτ υπήρξε η μεγαλύτερη τραγωδία στην ιστορία της μουσικής. (Με πόσο σαρκασμό, σκέφτομαι, δεν θα αντιτασσόταν ο Glenn Gould σ' αυτή την δήλωση!). Η ανάγνωση των συνθηκών του θανάτου του, η συνειδητοποίηση του τρομερού μόχθου που ο άνθρωπος αυτός κατέβαλλε για να τελειώσει το έργο, η πεποίθηση του ιδίου ότι, εάν ζούσε περισσότερο, θα μπορούσε απερίσπαστος από μέριμνες βιωτικές (του προσφέρθηκε μια καλή θέση λίγες μέρες προ του θανάτου του) να "αφήσει ελεύθερη" τη φαντασία του, όλα αυτά δεν γίνεται να μην αφήσουν στην καρδιά το στίγμα μιας βαθύτατης πίκρας για το αμετάκλητο της απώλειας. Αλήθεια, πόσες γενεές γενεών δεν παρέσυρε η πλημμυρίδα των συναισθημάτων στο άκουσμα της μουσικής του; Και, σε πόσες γενιές ακόμα, όταν η δική μας θα έχει προ πολλού εκλείψει, δεν επιφυλάσσεται τούτο το δώρο;

Θα ήθελα να μεταφέρω -έτσι, για προβληματισμό- το μέγα (και αναπάντητο) ερώτημα που θέτει η Caroline Pichler, ποιήτρια που γνώριζε και συναναστρεφόταν τον συνθέτη. Εκφράζει, λοιπόν, στα ημερολόγιά της, την ακόλουθη απορία (μεταφράζω πρόχειρα): "Ό,τι είχε να παρουσιάσει ο Μότσαρτ στους άλλους [σε επίπεδο ανθρώπινης επικοινωνίας] ήταν κάτι ανόητα αστεία, και, γενικά, έναν ανεύθυνο τρόπο ζωής - κι' ωστόσο, τί βάθος, τί κόσμοι φαντασίας, αρμονίας, μελωδίας και συναισθημάτων δεν κρύβονταν πίσω από αυτό το κέλυφος! Άραγε, μέσα από ποια διεργασία εσωτερικής αποκάλυψης προερχόταν η κατανόηση του τρόπου δημιουργίας τέτοιων γιγαντιαίων αποτελεσμάτων, και της έκφρασης με νότες τέτοιων αισθημάτων, σκέψεων και παθών (passions) που "έσυραν" τον ακροατή να νιώσει τόσο βαθιά;"

Με ποιον τρόπο, άραγε, συνυπήρχε στον Μότσαρτ το βάθος της μουσικής μεγαλοφυίας με την φαινόμενη ρηχότητα της εν γένει συμπεριφοράς; Πώς μπορεί να κατανοηθεί μια τέτοια υπαρξιακή αντίθεση; Είναι το πρώτο ερώτημα. Και ένα δεύτερο: από πού πήγαζε η τεράστια εκφραστική δύναμη του ανθρώπου αυτού, σε ποιες απρόσιτες απεραντοσύνες ξανοιγόταν η φαντασία του, και πώς τόσο εύκολα και με τόση ακρίβεια έδινε σχήμα, γλώσσα και μορφή που μπορούσε να "πει" την απεραντοσύνη, ντύνοντας με ήχους το άπειρο;

Δίχως απάντηση τα ερωτήματα, δίχως λύση το αίνιγμα της μορφής του.